|

چهارم اردیبهشت، سالگرد تاج‌گذاری رضاخان

شاهی که می‌خواست رئیس‌جمهوری باشد

سامان امیرآبادیان

با تعدادی از امیران ارتش وارد سالن شد. بعد از مدتی انتظار که با سکوت همراه بود صدایش در تالار طنین انداخت، با صدایی رسا مختصرا سوگند پادشاهی خود را خواند: «به خدا و قرآن و همه مقدسات ایرانیان قسم که هم خود را صرف حفظ تمامیت ارضی و استقلال ایران کرده و از قانون اساسی حراست خواهم کرد و در رواج مذهب تشیع خواهم کوشید».از آنجا که تمایلی به برسرگذاری تاج شاه قاجار نداشت بر ساختن یک تاج جدید پافشاری کرد. در گذشته رسم بود که تاج پادشاهی را علما بر ‏سر شاه بگذارند اما او با دست‌های خود کلاهش را از سر برداشت، تاجش را بلند کرد و بر ‏سر نهاد. این روایتی است که در کتاب «نگاهی به شاه» نوشته عباس میلانی و کتاب «حیات یحیی» نوشته یحیی دولت‌آبادی در مورد تاج‌گذاری نخستین شاه خاندان پهلوی می‌خوانیم. در سوم‌ اسفند ۱۲۹۹، نیروهای بریگاد قزاق به فرماندهی رضاخان میرپنچ، تهران را اشغال کردند. رضاخان ابتدا به‌عنوان وزیر جنگ، بسیاری از ناآرامی‌ها را سرکوب کرد. در سوم آبان ۱۳۰۲ با فرمان احمدشاه قاجار به نخست‌وزیری منصوب شد و در سال ۱۳۰۴ به پادشاهی رسید. او در چهارم اردیبهشت 1305 رسما تاج‌گذاری کرد. همان‌طور که در روایت‌های مختلف تاج‌گذاری رضاخان می‌خوانیم او برخلاف سنت پادشاهان پیشین ایران شخصا تاج را بر سر خود گذاشت. رضاخان، شاهی بی‌ریشه بود. شیوه حکومت‌داری و اقدامات رضاخان از جمله مدرنیسم وارداتی و تحمیلی او همانند سلطنتش بی‌ریشه بود. رضاخان با روحیه یک نظامی مقتدر و با شیفتگی‌ای که به تمدن غرب داشت، تلاش کرد سبک زندگی مردم ایران را به سبک غربی نزدیک کند. اشکال کار رضاخان این بود که از مدرنیته تنها ظواهر آن را فهمیده بود و وجوه دیگر آن از جمله ارزش‌های دموکراتیک، تکثر آرا، عقاید، آزادی بیان و قلم را درک نمی‌کرد. او در دوران حکومت خود همواره روشنفکران را سرکوب می‌کرد و به مطبوعات و احزاب اجازه فعالیت نداد. اما دلیل موفقیت نسبی رضاخان، در به‌قدرت‌رسیدن و اجرای پروژه مدرنیسم ریشه در عدم امنیت داشت. مردم ایران که سال‌ها در ناامنی و بی‌ثباتی زندگی کرده بودند نه‌تنها روی‌کارآمدن رضاخان را پذیرفتند بلکه از آن استقبال کردند. قزاق چکمه‌پوش درست زمانی پا به عرصه سیاست ایران گذاشت که تجزیه و ناامنی کشور را تهدید می‌کرد. در آن زمان از یک‌سو کردهای آذربایجان‌غربی، شاهسون‌های شمال آذربایجان و عشایر کهگیلویه فارس علم مخالفت با حکومت مرکزی برداشته بودند. از سوی دیگر کردهای سنجابی کرمانشاه، قبایل بلوچ جنوب‌شرق و ایلات لر جنوب غرب و ترکمن‌های مازندران سر به شورش گذاشته و اعراب حامی شیخ خزعل در جنوب آشوب به‌پا کرده بودند. مستبد مدرن نظریه «استبداد منور»، نخستین‌بار در جریان ناآرامی‌های حاصل از انقلاب کبیر فرانسه مطرح شد. طرح این نظریه، نتیجه ناتوانی روشنفکران در تحقق شعارها و آرمان‌های انقلابی بود. این ناتوانی در سال‌های بعد از انقلاب، عده‌ای از فعالان سیاسی را به این نتیجه رساند که روشنفکر و تحصیل‌کرده به درد مملکت‌داری نمی‌خورد و تنها اراده پولادین مردان خشن نظامی می‌تواند آرامش را به جامعه بازگرداند. این‌گونه بود که استبداد منور یا بناپارتیسم در عرصه سیاست جهانی زاده شد و از فرانسه به دیگر نقاط جهان هم سرایت کرد. در ایران هم بعد از اتفاقات مربوط به انقلاب مشروطه و شکست روشنفکران در اداره کشور، اندیشه «استبداد‌منور»، برخی روشنفکران ایرانی را به سوی خود کشید. روشنفکرانی مانند کاظم‌زاده ایرانشهر به همراهی مرتضی علوی، جمالزاده، تقی‌زاده، علامه‌قزوینی و حتی دکتر محمود افشار در مجلات «کاوه» و «ایرانشهر» در مورد استبداد منور مقاله نوشتند و تنها راه نجات ایران را یافتن یک ابرمرد دانستند؛ یک افسر جوان و مستبد که با پشتیبانی قوای نظامی، دولتی مقتدر تأسیس کند. درست زمانی که ایرانیان به‌دنبال مستبد مدرن می‌گشتند بقیه نقاط دنیا هم به‌دنبال این سراب بودند. به‌قدرت‌رسیدن رضاخان در ایران هم‌زمان با قدرت‌گرفتن حزب نازی و هیتلر در آلمان، ظهور موسولینی و فاشیست‌ها در ایتالیا، استالین در روسیه، ژنرال فرانکو در اسپانیا، آتاتورک در ترکیه و امان‌الله‌خان در افغانستان است. از سوی دیگر، در پاییز 1299 نیروهای انگلیسی‏ (تحت فرمان ژنرال ادموند آیرون‌ساید) که پس از جنگ‌جهانی اول در شمال غربی ایران باقی مانده بودند برای دستیابی بیشتر به منابع ایران کودتایی ترتیب دادند. در این راستا آنان دو مهره وابسته سیاسی و نظامی نیاز داشتند که از این میان سیدضیاءالدین طباطبایی را به‌عنوان چهره سیاسی و رضاخان پهلوی را به‌عنوان چهره نظامی برگزیدند که در پی هماهنگی و گفت‌وگو‌های انجام‌شده میان سیدضیاءالدین طباطبایی (مدیرمسئول روزنامه رعد) با رضاخان و از سوی دیگر ژنرال آیرون‌ساید در سوم اسفندماه 1299 کودتایی نظامی ترتیب داده شد... میزان نقش‌آفرینی افراد مذکور در کودتا دقیقا مشخص نیست. سیدضیاء و رضاخان هردو مدعی پررنگ‌بودن نقش خود بودند. البته در برخی از پژوهش‌ها گفته شده که سیاست رسمی بریتانیا در لندن مجری این کودتا نبوده و تمایلی هم به براندازی احمدشاه و انتصاب رضاشاه نیز وجود نداشته است. آیرون‌ساید در خاطراتش می‌نویسد طی دوره‌ای که (سردار همایون) فرماندهی اسمی قوای قزاق را بر عهده داشته بارها از اردوی آنان بازدید می‌کند و به این نتیجه می‌رسد که «رضاخان مسلما بهترین گزینه است» و فرمانده سردار همایون مخلوقی بی‌فایده و ضعیف است. عده‌ای هم بر این باورند که کودتا بدون حمایت مالی و لجستیکی بریتانیا امکان‌پذیر نبود. تغییر سلطنت در آذرماه 1304 و پس از اعلام نظر مجلس مؤسسان، سلطنت از قاجار به پهلوی تغییر یافت و کسب مقام پادشاهی نیاز به تشریفات داشت. احمدشاه که در اروپا بود هنوز خود را شاه ایران می‌دانست و رضاخان برخلاف پادشاهان قبل از خود از «نسب سلطنتی» موردنیاز بی‌بهره بود. تنها دلیل ایجاد وقفه در تاج‌گذاری، اصرار رضاخان به تهیه تاج جدید بود. او نمی‌خواست تاج سلسله‌ای را که سابقا خدمت‌گزار آنان بود بر سر بگذارد. یک جواهرساز روس که مقیم تهران بود مأمور ساختن تاج می‌شود. برای مراسم تاج‌گذاری سه روز تعطیل اعلام شده بود و کسبه دستور داشتند خیابان‌ها را تزیین کنند. رضاخان با لباس نظامی و جواهرات سلطنتی، به شیوه ناپلئون تاج‌گذاری کرد و خود را شاهنشاه ایران نامید. روحانیون از همان ابتدای کار، دید مثبتی نسبت به رضاخان نداشتند. چنین آمده است که در سال‌های بعد، زمینه مخالفت علنی مجموعه روحانیت با او فراهم شد. او هم گرچه در زیارت عتبات عالیات، بعد از جنگ خوزستان و ملاقات با علمای قم و بعد از مسئله جمهوری‌خواهی سعی داشت چهره‌ای مذهبی و مقید به موازین اسلام از خود به نمایش بگذارد ولی در باطن می‌دانست که دیر یا زود کار به برخورد خواهد کشید. یکی از نمونه‌های بارز این مخاصمه پنهان در روز تاج‌گذاری عیان شد. «محمود طلوعی» در مورد مراسم تاج‌گذاری رضاخان می‌نویسد: نام کسی که خطبه خواند معلوم نیست که نشانه ناشناس‌بودن اوست. «حسین مکی» نیز می‌نویسد: «نام خطیب را در هیچ کتاب و روزنامه‌ای ندیدم». در نوشته‌های دیگر تاریخ‌نویسان نیز نام مشخصی از این فرد برده نشده است. به‌هرصورت در این روز کسی که لباس روحانیت به تن داشت، خطبه سلطنت را برای رضاخان خواند. ایجاد جمهوری اما رضاخان پیش از تاج‌گذاری تلاش زیادی کرد که در شمایلی دیگر نفر اول مملکت باشد. او می‌خواست در مقابل مشروطه، حکومتی جمهوری ایجاد کند. احمدشاه قاجار در ۱۱ آبان‌ ۱۳۰۲ ایران را به قصد اروپا ترک کرد. احمدشاه پیش از ترک ایران رضاخان را که تا آن زمان وزیر جنگ بود به نخست‌وزیری برگزید و رضاخان بلافاصله پروژه جمهوری‌خواهی خود را آغاز کرد. ملک‌الشعرای بهار از روشنفکران و سیاست‌مداران آن روزگار، تبیین واقع‌بینانه‌ای از این ماجرا به‌دست‌ داده است. او می‌نویسد: «کمال مطلوب همه پیداشدن دولتی پرتوان، فعال و بادوام بود که با شایستگی، پاک‌دامنی، شهامت و جرئت بی‌مانند خود اصلاحات را در عرصه‌های مختلف آغاز کند و به امور آشفته کشور نظم و نسق بخشد و به هرج‌ومرج پایان دهد. این اندیشه نزدیک به 10 سال در مغزها جاری بود و ظهور مردی که بی‌مهابا اختیارات را دردست گیرد و قدرت را قبضه کند و امور کشور را سامان دهد، در زبان‌ها و سرمقاله روزنامه‌ها بود. اینک همین آرزو در لفافه جمهوری‌خواهی به یکباره بروز یافته بود».اگرچه اندیشه جمهوری‌خواهی یا هواداری از حکومت مقتدر و متمرکز ملی با سقوط سیدضیاءالدین تا حدی به محاق رفت، اما ظهور خیره‌‌کننده رضاخان در فضایی که هم شاه و هم نخبگان سیاسی همگی ضعیف، منفعل و ناکارامد می‌نمودند، این اندیشه را حول محور رضاخان متمرکز کرد و او را در کانون توجه نسلی از متجددان بی‌تاب قرار داد که از نگاه آنها زمامداران ایران به‌ویژه در سال‌های پس از جنگ‌جهانی اول، همگی نالایق و فاقد اراده‌ای مستقل و آلت دست نیروهای خارجی بودند و نتوانستند اقدام قاطعانه‌ای برای نجات کشور صورت دهند. مشاوران اصلی رضاخان که او را در عرصه‌های سیاسی و فکری هدایت می‌کردند، همگی قاطعانه بر این اعتقاد بودند که حکومت جمهوری مناسب‌ترین گزینه ممکن برای تغییر دلخواهانه حوزه‌ها و عرصه‌های مختلف است که رجال سست‌عنصر، مغرور، میهن‌فروش و فاسد قدیم را از گردونه سیاست کنار خواهد زد و به‌دلیل ماهیت روشنفکرانه و مدرن خود با احساسات ملی‌گرایانه همراه خواهد شد. رضاخان نیز قصد داشت همانند کمال آتاتورک، رئیس‌جمهوری مدرن باشد. او تلاش کرد جامعه سنتی ایران را نوسازی کند. اما آن‌گونه که آتاتورک توانست در ترکیه روشنفکران را در مورد جمهوری مجاب کند رضاشاه از پس این کار برنیامد و از ابتدا نسبت به جمهوری رضاخانی بدبینی به‌وجود آمد و برخی آن را طرحی انگلیسی می‌دانستند و برخی آن را زمینه‌ساز دیکتاتوری. از یک‌سو نمایندگان مجلس و از سوی دیگر برخی روحانیون با جمهوری رضاخانی به مخالفت پرداختند و تغییر رژیم مشروطه به جمهوری را غیرضروری دانستند. درنهایت مخالفت‌ها آن‌قدر بالا گرفت که رضاخان به ناچار عقب‌نشینی کرد، او در روز ششم فروردین‌ماه 1303 به‌عنوان خداحافظی با علمای ایرانی تبعیدشده از عراق به قم رفت و با علما به دیدار و گفت‌وگو پرداخت. رضاخان پس از بازگشت از قم با صدور بیانیه‌ای در 12 فروردین 1303 هـ.ش ضمن معرفی خود به‌عنوان حافظ و حارس «عظمت اسلام و استقلال ایران» و فردی که ابهت و ترقی اسلام راه «نصب‌العین» خود قرار داده و با اشاره به دیدار خود با علمای قم اظهار کرد: «... با معظم‌لهم در باب پیش‌آمد کنونی (جریان جمهوری‌خواهی) تبادل‌افکار نموده و بالاخره چنین مقتضی دانستیم که به عموم‌ناس توصیه نماییم عنوان جمهوری را موقوف و در‌عوض تمام سعی‌وهم خود را مصروف سازند که موانع اصلاحات و ترقیات مملکت از پیش برداشته (شود)...» به‌این‌ترتیب رضاخان میر‌پنج در مسیری افتاد که پایان آن تأسیس سلطنت پهلوی بود.

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.