|

در رثای دانشمند فارس و عرب

احمد مسجدجامعی . عضو شورای شهر تهران

تا کی به تمنای وصال تو یگانه / اشکم شود از هر مژه چون سیل روانه/ خواهد به سر آید شب هجران تو یا نه/ ‌ای تیر غمت را دل عشاق نشانه

این دو بیت، آغاز «مخمس» مشهور عالم و فقیه بزرگ، شیخ بهاءالدین عاملی، (متوفی در شوال 1030 هجری قمری) است در تضمین غزل زیبای «خیالی بخارایی» و ابیات پس از آن هم، یکی پس از دیگری، بی‌شک از شاهکارهای ادب پارسی است. این غزل در سال‌های اخیر با صدای گرم و تأثیرگذار آقای دکتر عبدالحسین مختاباد در خاطره‌ها ثبت شد. «خیالی بخارایی» در محیطی بالید که از مراکز مهم زبان فارسی شمرده می‌شد، اما شیخ‌بهایی، زاده روستای جبل عامل در بعلبک لبنان بود و نسبش به قبیله یمانی آل همدان می‌رسید که سرداران بزرگی از آنها در نبردهای زمانه امام‌علی(ع) شرکت گسترده داشتند. هنوز بسیار خردسال بود که همراه پدرش رخت سفر به ایران بست، نزد عالمان بزرگ روزگار خویش دانش اندوخت و خود از دانشمندان برجسته روزگار شد. او به ایران آمد و از هنگام اقامت در ایران با زبان فارسی انس یافت و به سرودن شعر پرداخت. از مثنوی‌های نان و پنیر و نان و حلوا و شیر و شکر، از حیث زبان و مضمون به‌خوبی پیداست که با مثنوی معنوی مولانا انس داشته و بر همان شیوه و روش راه سپرده است. شیخ‌بهایی از بزرگ‌ترین دانشمندان روزگار خود بود و نه فقط در فقه و ادب و حکمت، بلکه در دانش ریاضی و هندسه و نجوم و معماری و فیزیک و دیگر علوم دقیقه و غریبه نیز از سرآمدان شمرده می‌شد؛ یونسکو نیز سال 2009 را به پاس خدمات ارزنده این دانشمند به نام شیخ‌بهایی و نجوم، نام‌گذاری کرد. نوشته‌ها و آثار بسیاری از او به فارسی و عربی در دست است. برخی از آثار او مانند خلاصه‌الحساب به سبب غنایی که در عین اختصار داشت، تا مدت‌های مدید از کتاب‌های درسی فارسی بود. کتاب جامع عباسی او هم در واقع یکی از نخستین نمونه‌ها از رساله‌های توضیح‌المسائل فارسی است که پس از قرن‌ها دوباره از زمان مرحوم آیت‌الله سیدمحمد‌حسین بروجردی و با ترجمه شیخ‌علی‌اصغر کرباسچیان (علامه) باب شد. خاندان او و به‌ویژه پدرش از بزرگ‌ترین عالمان شیعی در منطقه جبل عامل لبنان بودند و مانند بسیاری از عالمان آن منطقه، در دوره حکومت صفویه به ایران کوچیدند. شیخ‌بهایی از سرچشمه‌های تشیع و فرهنگ ایرانی و میراث گران‌بهای زبان فارسی سیراب شد و باید گفت کمتر کسی مانند او در آن عهد تا این حد اوج تلاقی معارف اهل‌بیت و فرهنگ و زبان ایرانی بود. اشعار و آثار منظوم برجای‌مانده از شیخ بزرگوار، نشان از دلبستگی عمیق او به فرهنگ و زبان ایرانی و ذکاوت و هوش شگفت‌انگیز او دارد، زیرا روشن است که فارسی زبان مادری او نبود. ابتکارهای شیخ در دیگر علوم و فنون آن روزگار اندک نیست و برخی از نمونه‌های برجای‌مانده از آنها را هنوز در اصفهان می‌توان دید. درست است که او در دولت صفوی به مقام شیخ‌الاسلامی رسید، اما هیچ‌گاه زی عالمانه خود را در زهد و تقوا و مردم‌داری و بزرگواری فروننهاد و سرانجام پای در راه سفرها نهاد.

پس از فریضه حج، به زیارت عتبات عالیات در نجف و کربلا رفت و سپس به مصر و فلسطین و شام سفر کرد، آن‌گاه دوباره به اصفهان بازگشت و پس از مرگ در آستان مقدس علی‌بن‌موسی‌الرضا، همان‌جایی که در ساماندهی آن بسیار نقش داشت، به خاک سپرده شد. گذشته از نوشته‌های شیخ، در کشکول او نشانه‌ای است از وسعت مطالعات او در موضوعات گوناگون و برگزیده‌های او از اشعار نشان می‌دهد تا چه میزان با زبان فارسی انس و به آن دلبستگی داشته و از طریق همین غور و تعمق در اشعار بزرگان اندیشه و شعر فارسی بود که زبان شعر و نثر فارسی خود او تا این اندازه شیوا و فصیح و زیباست و کمابیش همان مضامین را چاشنی شعر خود کرده است. در سال‌هایی که در وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی سمت مدیریتی داشتم، برای نخستین‌بار روز بزرگداشت شیخ بهایی را در سوم اردیبهشت‌ ماه، در تقویم ملی گنجانیدیم. پیش از آن مجسمه‌ای از شیخ در اصفهان نصب شده بود که به‌نظر می‌رسید به شأن والای شیخ بهایی در ساخت و محل نصب این اثر چندان توجهی نشده بود، ازاین‌رو در اواسط دهه70 مرحوم مهندس کازرونی، رئیس وقت سازمان میراث‌ فرهنگی، در شورای فرهنگ عمومی درباره مکان و شکل تندیس شیخ بهایی در اصفهان تذکر دادند و پیرو آن مباحثی طولانی در چند جلسه مطرح شد و به شکل‌گیری شورای نظارت بر نصب مجسمه و یادمان در میادین و اماکن عمومی منجر شد، که هنوز هم پابرجاست.

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.