|

بازخوانی رویدادهای منتهی به انقلاب فرهنگی

دانشگاه در دست دانشجویان

مهسا جزینی

34 سال از انقلاب فرهنگی دانشگاه‌ها گذشت. انقلابی که با هدف ایجاد تحولی اساسی در ماهیت دانشگاه‌ها ایجاد شد. درباره آثار و نتایج انقلاب فرهنگی زیاد صحبت شده، اما درباره رخدادهای پیش و آستانه آن، ناگفته زیاد است. کسی نمی‌داند مدیریت دانشگاهی ما چه نگاهی به ماجراهای آن زمان داشت. رابطه دولت با دانشگاه چگونه بود و آیا مسیری جز راه‌های پیموده‌شده نبود؟ فضای دانشگاه در کوران حوادث سال‌های نخست انقلاب، بی‌تأثیر از فضای سیاسی بیرون نبود، به‌ویژه که رویکرد دولت موقت و دولت بنی‌صدر هم به فضای حاکم بر جامعه کاملا متفاوت بود. انقلاب موجی از آزادی‌ها را با خود به فضای آکادمیک آورده ‌بود، فضایی که تا پیش از آن وجود نداشت. اما آزادی تجربه‌نشده، کار دست دانشجویان داد. حتی مدیران هم توان و تجربه مدیریت فضای جدید را نداشتند. کار از دستشان خارج بود. دانشجویان به هواداری از یک جریان سیاسی یا اعتقادی باهم به بحث و گفت‌وگو می‌پرداختند و این فضا حتی به بیرون از دانشگاه و خیابان‌های اطراف هم کشیده می‌شد. بحث‌ها از مجادلات معمول فراتر می‌رفت و گاه به درگیری کشیده‌ می‌شد. به‌ویژه که به‌شدت از درگیری‌های فضای سیاسی بیرون متأثر می‌شد. مدیریت نوپای دانشگاهی که اکثرا به‌صورت شورایی-دموکراتیک (الگوی جدید انقلابی) اداره می‌شد، از پس ماجرا برنمی‌آمد. «احمد شیرزاد» که آن زمان عضو سازمان دانشجویان مسلمان دانشگاه شریف بود می‌گوید: «در دانشگاه‌هایی مثل شریف که دانشجویان از نظر فکری و عقیدتی توانمند‌تر بودند، از هرگونه درگیری خشونت‌بار اجتناب شد و ما توانستیم فضا را به خوبی مدیریت کنیم، اما در دانشگاه‌هایی که دانشجویانش در طبقه‌بندی، بیشتر اجرایی بودند تا تئوریک و در مباحثات و در گفت‌وگو‌ها گاه حس می‌شد که گروه و جریانی توان اقناعی- تئوریک کمتری دارد، کار به زدوخورد و خشونت کشیده می‌شد. الگویی که در شریف استفاده می‌شد این بود که برای سخنرانی چارچوبی تهیه شده ‌بود که بدون هماهنگی با شورای نظارتی- که زیرمجموعه شورای هماهنگی بود -امکان دعوت سخنران وجود نداشت». اما مشخص بود که این شیوه در همه دانشگاه‌ها یا پیاده نشد یا اگر شد، جواب نداد؛ تاجایی‌که هشتم اسفند ۱۳۵۸ مصطفی میرسلیم، معاون سرپرست وزارت کشور، در نامه‌ای از وزیر علوم درخواست کرد تا رؤسای دانشگاه‌ها «از اجازه‌دادن به گروه‌های سیاسی به هر عنوان برای برگزاری مراسم سخنرانی و تبلیغات سیاسی خودداری کنند». تدابیر نافرجام دولت موقت تا زمانی که بر سر کار بود، سعی می‌کرد به‌نوعی هم ضامن آزادی‌های سیاسی در دانشگاه‌ها باشد و هم آن را مدیریت کند، اما موفق نبود. حفظ تضارب آرا، بدون درگیری و زدوخورد و تشنج در آن فضای انقلابی، کار سختی بود تاجایی‌که مهرماه سال 58، مهدی بازرگان که به همراه آیت‌الله منتظری در مراسم آغاز سال تحصیلی در محوطه زمین چمن دانشگاه تهران شرکت کرده ‌بود، گفت: «دانشگاه باید محل برخورد عقاید باشد، دانشگاه محل برخورد عقاید بوده و از این‌پس هم باید چنین باشد و همان‌طور که امام فرمودند، ما مخالف بحث و ارائه عقاید و افکار نیستیم». امام چند‌روز قبل در جمع نمایندگان انجمن‌های اسلامی دانشگاه‌های سراسر کشور، دانشجویان مسلمان را از درگیری با مخالفان منع کرده‌ و گفته ‌بود: «سرانشان هستند که می‌خواهند آنها را وادار به هیاهو بکنند. بگویید آقا بنشین صحبت‌هایت را بکن، آن‌وقت می‌بینید هیچ صحبتی ندارند، بدون اینکه با آنها جنگ و نزاع داشته ‌باشید، با آنها این‌گونه عمل کنید». اما با فرارسیدن سال 59 مشخص شد تدابیری که قرار بوده نظم و آرامش را به دانشگاه بازگرداند، به نتیجه نرسیده و مدیران دانشگاه‌ها، به‌ویژه دانشگاه‌های مهم به استیصال رسیده‌اند. ۲۶ فروردین ۱۳۵۹، برنامه پرسش‌وپاسخ هاشمی‌رفسنجانی با دانشجویان دانشگاه تبریز به تشنج کشیده شد و دانشجویان مسلمان پیرو خط امام با حضور در ساختمان مرکزی دانشگاه، اعلام کردند تا زمانی که پاک‌سازی دانشجویان، استادان و کارکنان دانشگاه به مرحله اجرا گذاشته نشود، ساختمان مرکزی را ترک نمی‌کنند. در پی این حادثه، تعدادی از دانشگاه‌های دیگر کشور نیز به‌طرز مشابهی به تصرف گروه‌های دانشجویی درآمد. اما اوج تحولات در تهران در دانشگاه‌هایی چون علم‌وصنعت و تربیت‌معلم و نه دانشگاه‌های بزرگی چون دانشگاه تهران و دانشگاه صنعتی شریف رخ داد و دانشجویان همین دانشگاه‌ها هم بعدا سردمدار رخداد انقلاب فرهنگی شدند. «احمد شیرزاد» هم با اشاره به اینکه از میان اعضای دفتر تحکیم وحدت، بیشتر دانشجویان علم‌وصنعت و تربیت معلم سر در سودای تعطیلی دانشگاه و انقلاب فرهنگی داشتند و در شرایطی که نیروهای فکری و تئوریک‌تر تحکیم درگیر تسخیر لانه و مستقر در سفارت آمریکا بودند، می‌گوید: «نیروهای دانشجویی که بیشتر اجرایی بودند تا تئوریک دنبال این ایده فرهنگی رفتند». سال 59 که رسید دولت بنی‌صدر به گروه‌ها سه روز مهلت داد که دفاتر خود را بیرون دانشگاه انتقال دهند. او گفت: «ما نمی‌خواهیم در دانشگاه هیچ‌گروهی را تصفیه کنیم یا بگوییم نفس نکشد، اما کجای دنیا یک گروهی 59 اتاق در اختیار دارد و هرجور بخواهد رتق‌وفتق می‌کند؟ دانشگاه جای بحث آزاد است، اما جای تبدیل‌شدن به ستاد نیست». «بنی‌صدر» دانشجو‌ها را تهدید کرد که در صورت تعطیل‌نکردن دفاتر، خودش وارد قضیه شود: «سه روز قرار گذاشتیم که دانشگاه را به حالت اول بازگردانند و آنها بساطشان را از دانشگاه برچینند اگر فکر کنند حرفی است که می‌زنیم بدون اینکه دنباله داشته ‌باشد من خودم از مردم دعوت می‌کنم با خود و اعضای شورای انقلاب در دانشگاه‌ها حضور داشته ‌باشند و ما آن ستادها را تعطیل می‌کنیم». مدیریت دانشگاه معترض است موضع‌گیری مدیریت دانشگاه تهران، «به‌عنوان دانشگاه مادر»، در برابر تصمیمات دولت، که در تحولات سیاسی معاصر هم نقش حیاتی و اساسی داشت، قطعا قابل‌توجه بود. برای همین اظهارنظرهای مدیریت دانشگاه تهران بیش از سایر دانشگاه‌ها رسانه‌ای می‌شد و چشم همه هم بیشتر به این دانشگاه بود. هیأت‌مدیره موقت دانشگاه تهران، اما به‌وضوح از وضع موجود راضی نبود و در اعتراض به آزادی گروهی که به دانشکده فنی حمله کرده و با پاره‌کردن پوستر‌ها و به‌هم‌ریختن کتاب‌فروشی گروه‌های مخالف سیاسی، ایجاد رعب‌ووحشت کرده بودند، استعفا داده‌ بود. حسن حبیبی، وزیر فرهنگ و آموزش‌عالی وقت، اما گفت استعفا پذیرفته نشد و هیأت‌مدیره سرکار باقی می‌ماند. «حبیبی» در دفاع از هیأت‌مدیره گفته ‌بود با توجه به قراردادهایی که انقلاب، جمهوری‌اسلامی و قانون اساسی تصویب کرده ‌بود، هیأت مدیره موقت در یکی، دو ماه اخیر با اختلال و اغتشاش‌هایی روبه‌رو بود و این مغایر با آزادی‌های اساسی است. هیأت‌مدیره برای بار دوم، اردیبهشت‌ماه 59، در اعتراض به وضع موجود، استعفا داد و دلایل استعفایش را هم حاکمیت گروه‌های سیاسی، نبود ضابطه در اداره دانشگاه‌ها از سوی شورای انقلاب و عدم مشورت با سرپرستان، اعلام کرده ‌بود. در متن اعلامیه استعفا آمده ‌بود: «گروه‌های سیاسی، نزدیک به 180 اتاق را اشغال کرده و به دفتر فعالیت‌های سیاسی خود بدل کرده‌اند. نمایندگان دانشجویی در شوراهای هماهنگی دانشکده‌ها به‌جای اینکه از کلاس‌ها و گروه‌های آموزشی باشند و به کلاس‌های آکادمیک بپردازند، از گروه‌های سیاسی وابسته به یک حزب و سازمان‌اند؛ مثلا برای تقسیم‌بندی دیوارهای دانشکده به‌منظور نصب اعلامیه‌های خود، ساعت‌ها در شوراها بحث کرده‌اند، اما کوچک‌ترین قدمی در راه اعتلای آموزش دانشکده‌ها برنداشته‌اند. برخی حتی مدعی شده‌اند دانشگاه برای دانشجوست و اگر شوراهای هماهنگی تصمیم بگیرند، حتی باید همه اتاق‌ها به آنها اختصاص داده شود». در انتهای نامه هم با اشاره به اینکه لایحه استقلال دانشگاه‌، اول تابستان 58 از سوی دانشگاه تهران به دولت داده شده ‌بود، آمده ‌بود: «اما خبری از تصویب و ابلاغ آن نیست و مسائل و مشکلات جدیدی برای ما به وجود آمده ‌است». درواقع هیأت‌مدیره دانشگاه تهران با وجود همه نارضایتی خود از وضع موجود، نسبت‌به رویکرد دولت درباره تعطیلی دفاتر گروه‌ها در دانشگاه‌ها اعتراض داشت، درحالی‌که کلیت آن را درست می‌دانست، اما معتقد بود به‌موقع نبوده و حتی برای این کار با سرپرستان دانشگاه‌ها هم مشورتی نشده است. گفته‌های احمد شیرزاد هم به‌نحوی مؤید همین اعتراض مدیریت وقت دانشگاه تهران است: «تضادها باعث شده ‌بود کار آموزش در دانشگاه‌ها مختل شود و فضا به بحث و گفت‌وگو و گاه، زدوخورد کشیده ‌شود. این گروه‌ها، حتی برخی کلاس‌های درس را هم اشغال کرده ‌بودند و دانشگاه عملا چیزی نمی‌گفت. یکی از مسائل اصلی، بحث مدیریت دانشگاه‌ها بود که هنوز جا نیفتاده بود. وزارت علوم خیلی اقتدار نداشت. اگرچه رؤسای دانشگاه‌ها را وزارت تعیین می‌کرد اما اینکه رئیس دانشگاه با چه ابزاری باید دانشگاه را مدیریت و کنترل کند مشخص نبود. در دانشگاه‌ها یک‌سری شورا وجود داشت که از هر دانشکده سه نفر عضو آن بودند؛ رئیس دانشکده و دو نفر دیگر. رؤسای دانشکده‌ها انتخابی بود. این شوراها حوزه‌های آموزشی را خوب اداره می‌کردند، ولی در بحث مسائل فرهنگی- دانشجویی نمی‌دانستند باید چه کنند. بیشتر عرصه دست دانشجویان بود و نه رؤسای دانشگاه ها».

در نهایت اول اردیبهشت‌ سال 59 دولت اعلام کرد چندگروه دانشجویی تصمیم شورای انقلاب را اجرا کرده و تا صبح شنبه نیازی به حضور مردم نیست، بنابراین هرگونه اجتماع و درگیری در دانشگاه، عملی ضدانقلابی تلقی می‌شود. وقتی دانشگاه محل تحصن نیروی هوایی می‌شود یکی از اقدامات دانشگاه‌ها برای مدیریت ماجرا ممانعت از برگزاری تجمعات و سخنرانی‌ها، مگر با اجازه قبلی بود؛ تاجایی‌که تیرماه سال 58 دانشگاه تهران اعلام کرد به‌علت نزدیکی سال تحصیلی، استفاده از مسجد و محوطه دانشگاه برای اجتماعات صرفا منوط به اجازه قبلی از مقامات دانشگاه است و از این پس برگزاری هر تجمعی بدون موافقت قبلی ممنوع است. این به‌نظر حداقل کاری بود که در آن شرایط امکان اجرا داشت. اگرچه روند یکسانی نبود و مدیریت دانشگاه‌ها هم متأثر از فضای جدید دستورالعمل مشخصی نداشتند، چون دانشگاه دیگر یک کارکرد صرفا آموزشی نداشت و اگر کارکرد سیاسی هم پیدا کرده ‌بود تنها مختص به دانشجویانش نبود، دانشگاه از دوران انقلاب به نماد آزادی‌خواهی بدل شده‌ بود و ورود و خروج به دانشگاه برای همه اصناف و گروه‌ها آزاد بود و آنها امکان و اجازه تحصن هم داشتند تاجایی‌که درست چهار روز قبل از صدور این نامه، درجه‌داران نیروی هوایی در اعتراض به بازداشت‌های بدون علت در نیروی هوایی به دستور فرمانده نیروی هوایی در مسجد دانشگاه تهران متحص شدند. تحصن‌کنندگان با اعلام حمایت از امام و رئیس‌جمهوری و ایده پاکسازی عوامل مزدور ، خواستار آزادی همکارانشان شده ‌بودند. «شیرزاد» می‌گوید: «بخشی از این ناتوانی در مدیریت، به مدیران دانشگاه باز می‌گشت که خود به برخی جریانات سیاسی بی‌تمایل نبودند». بنی‌صدر در جلسه‌ای با وزیر آموزش‌ عالی و اعضای سرپرستی دانشگاه تهران گفته ‌بود: «یک قسمت از این امنیت برمی‌گردد به خود دانشگاه که بی‌طرفی خود را حفظ کند و جامعه هم باید بپذیرد که اینجا یک محیط آزاد است». بنی‌صدر معتقد بود که استعفای مدیران دانشگاه نشانه ضعف آنهاست، برای همین به آنها توصیه می‌کرد که اگر مردش هستند بمانند و کارشان را بکنند. بعد هم گفته ‌بود مشکل درگیری بین استاد و دانشجو را باید خودتان با دانشجویان حل کنید. برای اینکه شورای سرپرستی دانشگاه‌ها امکان مدیریت فضای متشنج را پیدا کنند، طرحی از طرف وزارت فرهنگ و آموزش عالی به شورای انقلاب ارائه شد تا امکان حفظ امنیت دانشگاه فراهم شود. این طرح پنج بند داشت و هدفش پیشگیری از برخوردهای گروه‌های سیاسی قبل و بعد از تظاهرات و میتینگ‌ها اعلام شده‌ بود. محکوم‌کردن و اخطار به افراد و گروه‌های متجاوز به آزادی‌های تضمین‌شده در قانون اساسی از طریق اعلامیه‌های رسمی رادیو، تلویزیون و مطبوعات و بررسی دقیق و تعقیب افراد و گروه‌های متجاوز که از طرف مدیریت و شورای سرپرستی دانشگاه در اختیار دولت قرار می‌گیرند از بندهای آن بود. در این طرح تأکید شده ‌بود ارگان‌های اجرایی کشور حق دخالت در امور دانشگاه را ندارند و حل مشکلات درون ارگان‌های آموزشی باید از طریق تماس و مشاوره با مسئولان دانشگاهی انجام شود. در بند آخر هم گفته ‌شده‌ بود که قوای انتظامی و افراد مسلح به‌هیچ‌وجه حق دخالت در داخل دانشگاه را ندارند، مگر در شرایط استثنایی و با درخواست مدیریت دانشگاه به شرطی که 24 ساعت بعد از این درخواست شورای دانشگاه آن را تصویب کند. امید می‌رفت منازعات بالاخره پایان یابد و آرامش به دانشگاه‌ها بازگردد. دولت در نامه‌ای به هیأت‌مدیره موقت دانشگاه تهران نوشت با اطمینان‌خاطر و با استفاده از همه اختیاراتی که مقررات موجود دانشگاهی بنا نهاده به کار خود ادامه دهد. بعد هم نوید داده بود که به زودی با تصویب قانون استقلال دانشگاه‌ها، نابسامانی‌های موجود تقلیل فاحشی پیدا کند. اتفاقی که رخ نداد و نهایتا با اعلام انقلاب فرهنگی، دانشگاه‌ها سه سال تعطیل شدند.

--------------------------------------------------

هاشمی‌رفسنجانی و انقلاب فرهنگی در ۲۶ فروردین ۱۳۵۹، برنامه پرسش و پاسخ «هاشمی‌رفسنجانی» با دانشجویان دانشگاه تبریز به تشنج کشیده شد و دانشجویان مسلمان پیرو خط امام با اشغال ساختمان مرکزی دانشگاه، اعلام کردند تا زمانی که پاکسازی دانشجویان، استادان و کارکنان دانشگاه به مرحله اجرا گذاشته نشود، ساختمان مرکزی را ترک نمی‌کنند. در پی این حادثه، تعدادی از دانشگاه‌های دیگر کشور نیز به‌طرز مشابهی به تصرف گروه‌های دانشجویی درآمد. بسیاری معتقدند این ماجرا تأثیر سرنوشت‌سازی در رخداد انقلاب فرهنگی و تعطیلی دانشگاه‌ها داشت. «مسعود پزشکیان» که آن زمان دانشجوی پزشکی دانشگاه تبریز بوده‌ روایت خود را از ماجرای آن‌روز به «ایسنا» گفته ‌است: «روزی آیت‌الله هاشمی‌رفسنجانی را دعوت کرده بودند که برای سخنرانی به دانشگاه تبریز بیاید، ما هم آن زمان دانشجوی دانشکده پزشکی بودیم و چون این دانشکده در آن زمان منسجم‌تر بود و قدرت بیشتری داشت، قرار شد که ایشان در این دانشکده سخنرانی کند؛ چراکه در دانشکده‌های دیگر دانشگاه تبریز بیشتر گروه‌های چپی و مجاهدین حضور داشتند و تنها دانشکده‌ای که در هیأت‌های محلی نیرو و قدرت و فضا داشت و کار می‌کرد، دانشکده پزشکی بود و با تصور اینکه ممکن است آقای هاشمی را اذیت کنند ایشان را به دانشکده ما آوردند. البته بر در و دیوار دانشگاه هم شعارهایی علیه آقای هاشمی‌رفسنجانی نوشته بودند از همان حرف‌هایی که این روزها هم عده‌ای که خود را مسلمان می‌دانند بر زبان می‌آورند؛ آن زمان نیروهای چپی و پیشگام‌ها و پیکاری‌ها و توده‌ای‌ها و مجاهدین این حرف‌ها را می‌زدند و امروز هم ظاهرا برخی ادعا می‌کنند مسلمانند و همان حرف‌ها را تکرار می‌کنند. برخوردی که آن روز با آقای هاشمی‌رفسنجانی شد برای ما خیلی سنگین بود؛ چراکه به هر حال آن زمان ایشان نماینده تام‌الاختیار حضرت امام(ره) در شورای انقلاب و بسیاری دیگر از جاها بودند. در هر صورت آن جلسه با حضور بسیاری از گروه‌های مختلف چپی و توده‌ای‌ برگزار شد و بعد از صحبت‌های آقای هاشمی جلسه به‌هم خورد و ایشان را به طریقی از جلسه خارج کردند و بعد از آن دعوا آغاز شد و کارمندان دانشگاه هم با دانشجویان یکی شدند و در دانشگاه راهپیمایی کردند، در نهایت در دانشگاه بسته و مطرح شد در دانشگاهی که یک عده افرادی که در این حکومت هیچ حقی ندارند اجازه نمی‌دهند افرادی که در این حکومت هستند حرف بزنند دیگر دانشگاه نیست. به این ترتیب در ساختمان مرکزی دانشگاه، دانشجویان تحصن کردند و پس از آن با پیام حضرت امام(ره)، دانشگاه‌ها اعلام همبستگی کرده و کلا بسته شدند.»

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.