شیوا دولتآبادی از چگونگی رفتارهای نوعدوستانه به نسل نو میگوید
دورنمای جامعهای که افراد در آن شایسته نام انسانند
عسل عباسیان
شیوا دولتآبادی، دکترای روانشناسی کودک دارد و استاد دانشگاه علامه نیز هست. با او درباره چگونگی گسترش همدلی و گریز از خودمحوری، به گفتوگو نشستهایم تا بگوید با چه مشی و روشی میتوان کودکان و نوجوانان را، هم متوجه جهان اطراف کرد و هم به آنها آموخت که تنها به منافع شخصیشان نیندیشند و مصلحت جمعی را بر منفعت شخصی ارجح بدانند.
رعایت چه نکاتی میتواند نسلنو را از خودمحوری دور نگه دارد و توجهشان به دیگران را افزایش دهد؟ آنچه ما روانشناسان به آن رفتار موافق اجتماعی میگوییم یعنی رفتارهایی که نوعی از تعلق و دوستداشتن دیگران را نشان میدهد، مثل هررفتار دیگری قابل آموختهشدن است. ما در تجربه روزمره شاهد این هستیم که اگر پدر و مادری مهربان هستند، فرزندان آنها هم گرایش به مهربانبودن دارند. پس رفتار مهرآمیز و نوعدوستانه در درجه اول در درون خانواده یاد گرفته میشود. اصولی که بر یادگیری حاکم هستند، اصول سادهای هستند و درعینحال بسیار قوی. ما میتوانیم رفتارهای نوعدوستانه و به دور از خودمحوری را با تأیید این رفتارها و تشویق در فرزندان خود ایجاد کنیم. برای نمونه هرگاه کودکی حاضر باشد اسباببازی خودش را با کودکی دیگر شریک شود، وقتی بزرگترها این رفتار را تشویق کنند، احساس شادمانی و اعتمادبهنفسی که از طریق این تشویق در کودک شکل میگیرد این رفتار را در او تثبیت و او را آماده میکند که در شرایط مشابه هم این گونه رفتار کند، بهخاطر احساس دلپذیری که از طریق بزرگترها به او داده شده؛ تأیید و تشویق. اما شما در صحبتهایتان به تقلید از پدر و مادر هم اشاره کردید. فراتر از تأیید و تشویق، کودکان از طریق الگوهای رفتاری دیگران، رفتارهای مناسب یا نامناسب را یاد میگیرند بهویژه کسانی الگو قرار میگیرند که آنها، هم روی کودکانشان قدرت دارند و هم برای آنها محبوب و دلپذیر و موردعلاقه هستند و هم اینکه میتوانند بهعنوان چهرههای محبوب عمومی الگو قرار بگیرند مثل بازیگرها یا ورزشکارها. رفتارهای آنها هم بسیار قابلیت الگوقرارگرفتن دارد. بعد از اینکه کودکان رفتارهای بزرگترها را تقلید کردند، باز اگر در تقلیدها مورد تشویق قرار بگیرند، احتمال پایدارشدن و تبدیلشدنش به رفتارهای بدیهی بسیار زیادتر میشود. بنابراین رفتارهای نوعدوستانه و رفتارهایی که افراد را به سمت فاصلهگرفتن از خودمحوری میبرد و واجد خصلتهای برتر انسانی میکند، هر جامعهای را که در آن چنین افرادی بیشتر باشند، تبدیل به جامعه خوشبختتری میکند و این رفتارها هم کاملا آموختنی است. بخش زیادی از وقت فرزندان در مدرسه و محیطهای آموزشی میگذرد. این مسئولان آموزشی برای بالابردن روحیه نوعدوستی در کودکان، چه کمکی میتوانند بکنند؟ ایندست رفتارها میتواند در مدرسه جزء دستورالعملهای آموزشی باشد؛ یعنی مدرسه هم میتواند نقش بزرگی در شکلدادن به شخصیت دانشآموزان داشته باشد البته چنانچه در مدرسه شرایط مناسبی برای نشاندادن رفتارهای انساندوستانه فراهم شود، مثلا اگر دانشآموزی زمین میخورد بزرگترها کسی را تشویق کنند که به برخاستن آن کودک از زمین کمک کند، این کار هم تشویق خود آن کودک مهربان است و هم الگویی برای دانشآموزان دیگر بهشمار میآید. طبیعی است که خوددوستداری میتواند لذتهای آنی زیادی برای کودکان در پی داشته باشد و وقتی این نیازهای برخاسته از خوددوستداری کنار زده میشوند و نیازهای انساندوستانه جای آنها ر ا میگیرند، این رفتارها در مقابل رفتارهای خودمحورانه قویتر تشویق شوند. رسانهها در اشاعه ایندست از رفتارها بین کودکان، چه نقشی دارند؟ رسانهها از چندجهت نقش دارند، چون میتوانند پیامآور الگوها باشند. اگر رسانهها تصویری هستند، در نشاندادن چهرههای مهربان و انساندوست با هدف اشاعه آن رفتارها، میتوانند مؤثر باشند؛ یعنی باید در دستور کارشان این نکته را مدنظر داشته باشند که رفتارهای مهرآمیز را در گفتوگوها و داستانهای کودکانه، بهویژه در برنامههای کودک بهصورت منسجم و جدی اشاعه دهند. اگر ما مثالهای بسیارکوچک ایندست رفتارها را از طریق صحبت با بچهها تمرین کنیم، خیلی موفق خواهیم بود، مثلا تشویق به نظافت معابر یا چیزهایی که برعهده یک شهروند معمولی است، مثل نینداختن آشغال روی زمین که رفتاری نوع دوستانه است را با او تمرین کنیم. هرکس اگر به فرزند خود یاد بدهد وقتی سطل هست باید آشغال را توی سطل بیندازد و برایش توضیح دهد که این تو را آدم بهتری میکند، سنگ بنای ساخت انسانهایی با شخصیت شهروند خوب و انسان نوعدوست گذاشته میشود. این الگوها مثل موزائیک در رفتارهای بزرگترها و الگو قرارگرفتنشان برای کودک ساخته میشود و بهتدریج و بهصورت بدیهی و خودجوش از آنها انسانهای بهتری میسازد. بین صحبتهایتان به نقش هنرمندان و چهرههای محبوب در انتقال این رفتارها به کودکان اشاره کردید، مثلا وقتی کارهایی نظیر دیدار با بیخانمانها، همراهی با انجیاوها و... توسط عدهای از هنرمندان انجام میشود، با چه راهکاری میتوان کودکان را هم علاقهمند به این فعالیتها کرد؟ اگر این هنرمندان در مراسمی برای کودکان، به زبان کودکانه برای آنها ماجرا را توضیح بدهند، مثلا در همین جریان «سین هشتم» مسلما روی آنها تأثیرگذار خواهد بود. اگر کودکان و نوجوانان در جریان چنین حرکتهایی قرار بگیرند، آنهم با زبان و بیان کودکانه در قالب یک فیلم یا یککارتون مسلما پیریزی جامعه اصلاح خواهد شد. راه دیگری که میتوان به واسطه آن بچهها را هم درگیر این دغدغهها کرد، برگزاری مسابقه نقاشی یا داستاننویسی درباره بیخانمانها توسط همین هنرمندان است که آنها را به مرور متوجه شهرشان و مشکلاتی که در محیط اطرافشان، کمی آنسوتر در همسایگیشان وجود دارد، میکند. ایکاش این حرکتهایی که جنبه کمپینی دارند و ایدههایی را ترویج میکنند، با توجه بیشتر به آموزش این امور به کودکان، بهتدریج با اثر ماندگاری که روی کودکان میتوانند بگذارند تبدیل به یک روتین اجتماعی برای نسل جدید بشوند. خود این اتفاقات نوعدوستانه هرچقدر هم مهم باشند، با اثرگذاری بر شخصیت نسل کودک و نوجوان جامعه مسلما تأثیر عمیقتر و بنیادیتری بر زیرساختهای جامعه خواهند گذاشت. این نکتهای است که کمتر به آن توجه شده. اگر بخواهم مثالی شخصی بزنم، باید به دورانی اشاره کنم که خودم کلاس هفتم بودم و عضو شیر و خورشید سرخ شدم که مطابق هلالاحمر امروزی است. ما را به پرورشگاه بردند و ما با بچههای آنجا بازی کردیم و این بر من بهعنوان نوجوان اثری ماندگار گذاشت. همیشه فکر میکردم عدهای بچه هستند که پدر و مادر ندارند و من در قبال آنها مسئولیتی دارم. به خصوص در دوران کودکی و نوجوانی که انسان احساساتیتر است و عواطف رقیقتری دارد خیلی سریع با تمرین، این دست رفتارها تبدیل به شخصیت او شده و برایش نهادینه میشود. با چنین آموزشهایی چه دورنمایی را میتوان برای جامعه متصور شد؟ میتوان گفت مشکلاتی که بزرگترهای امروز در جامعه تجربه میکنند که خیلی از آن ناشی از خودمحوری و رفتارهای خودمحور دیگر بزرگترها است، قابل پیشگیری خواهد بود. اگر بهعنوان وظیفه پدر و مادری درنظر داشته باشیم که ما هرچه سرمایهگذاری کنیم روی فرزندانمان که هرچه بیشتر مغز اجتماعیشان را به کار گیرند و از خودمداریشان فاصله بگیرند، میتوانیم بهتدریج جامعهای داشته باشیم که در آن خیلی از بیحرمتیها و بیمحبتیهایی که بزرگترها، امروزه تجربه میکنند کمتر باشد و این یک مسئولیت مهم برای والدین است که سعی کنند نسلهایی را به جهان تحویل دهند که این نسلها شایسته نام انسان و انساندوستی باشند؛ انسان به معنای کسی که فراتر از نیازهای شخصی خودش، شادی خودش را در شادی دیگران میبیند و غم دیگران نیز غم اوست.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.