پیشنهاد راهکارهایی برای ارتقای سلامت جامعه
جادوی فراموششده رسانه
حمید خواجهپور . کارشناس و تحلیلگر حوزه سلامت
همه ما کموبیش در زندگی روزمره خود و در ارتباط با افراد گوناگون، گاه با موارد جالبتوجه و غیرمنتظرهای برخورد میکنیم که باعث شگفتی و حیرتمان میشوند. از صحبتهای پرمغز و حکیمانه یک کارگر ساده و شریف ساختمانی در مورد اهداف و سیاستهای استراتژیک هستهای کشور گرفته تا بیاطلاعی ناباورانه مدیری تحصیلکرده و توانا نسبت به پیشپا افتادهترین نکات بهداشتی یا تغذیهای. در نگاه اول، هر دو پدیده بهدلیل میزان غیرمنتظره سطح آگاهی و دانش فرد موردنظر پیرامون موضوعی خاص (بسیارکمتر یا زیادتر از حد معمول)، شگفتآور بهنظر میرسند، لیکن با قدری تعمق بیشتر جهت ریشهیابی ظهور آنها، در اکثر مواقع میتوان ردپای دو منشأ اصلی را در ایجاد اینگونه ناهمگونیها پیدا کرد که حاکی از نقش بیبدیل مدیوم یا رسانه در روزگار ما هستند. اولین عامل، درجه اهمیت موضوع، نزد فرد موردنظر و دومین عامل، چگونگی استفاده از قدرت بالای رسانهها همراه با تبحر بهکاررفته برای انتقال مفاهیم فوقالذکر است. البته تاکنون بارها و بارها اثبات شده که رسانهها میتوانند بهراحتی میزان اهمیت یک موضوع را نیز در ذهن مخاطب خود تغییر دهند و از این طریق، تأثیر خود را چند برابر کنند. برهمیناساس در مثال اول، بهخوبی روشن است که هر دو عامل نامبرده، در بالاترین سطح خود وجود داشتهاند و علاوه بر اینکه فرد مورداشاره، موضوع را در ارتباط تنگاتنگ با زندگی و آینده خویش حس کرده و مشتاقانه پیگیر اتفاقات حولوحوش آن است، رسانهها نیز بهقولمعروف کم نگذاشتهاند و به صورت مستمر، جدیدترین اخبار و اطلاعات را دراینباره در اختیار وی گذاردهاند. اما در مثال دوم، به احتمال زیاد در اثر فقدان یا ضعف یکی از دو عامل یا هردو آنها، با کمبود اطلاعات حیاتی مواجه هستیم. اگر قبول کنیم مباحث اساسی مربوط به سلامت هر فرد (اعم از مطالب تغذیهای یا بهداشتی) که رعایت آنها در پیشگیری از ابتلا به انواع بیماریهای حاد و مزمن الزامی است، نزد بسیاری از افراد حتی آنهایی که از تحصیلات دانشگاهی بالا ولی غیرمرتبط با پزشکی برخوردارند، بهطور معمول و با توجه به خلأ موجود در سیستم آموزشی ما در دوران تحصیل قابل فراگیری نیست، باید هرگونه نقص اطلاعات در این زمینه را در اولین درجه اتهام، متوجه رسانهها بدانیم. بهخصوص که امروزه با توجه به پیشرفتهای تکنولوژیک، در هر نقطه از سرزمین پهناور ایران، هر فرد حداقل به یکی از رسانههای ارتباطجمعی همچون رادیو، تلویزیون، مطبوعات یا به سایتها و وبلاگهای متعدد اینترنتی دسترسی دارد. الحقوالانصاف، سالهاست که در شبکههای مختلف رادیو، تلویزیون یا روزنامه و مجلات مختلف، برنامهها یا مقالات و نوشتههای متنوع و رنگارنگ در زمینههای یادشده در حال پخش و نشر هستند که همگی بیانگر احساس نیاز به کمک در اطلاعرسانی و درک رسالت حقیقی رسانه از سوی گردانندگان آنها هستند. اما همچنان در مبحث خودمراقبتی و بالابردن سطح دانش تغذیهای یا بهداشتی مردم (که مدتی است به پای ثابت سخنرانیهای مسئولان تبدیل شده!)، هیچ پیشرفت محسوس یا قابل اندازهگیریای صورت نپذیرفته است. دلیل این امر را باید نداشتن توجه کافی برنامهسازان وسایل ارتباطجمعی و گردانندگان رسانههای مختلف از قبیل مطبوعات و سایتهای گوناگون خبری یا عمومی به دو عامل ذکرشده دانست. به عبارت بهتر تا زمانی که نتوانیم مخاطب خود را علاقهمند به پیگیری مسائل مربوط به سلامتی کنیم و تسلط کافی بر شیوههای صحیح و حسابشده ارائه مطالب نداشته باشیم، فقطوفقط برنامهسازی کردهایم تا وقت آنتن پر شود یا لغات تکراری را در کنار هم قرار دادهایم تا صفحات روزنامه خالی نماند! چهبسا که یک عکس یا پوستر ساده بهعنوان یک ابزار رسانهای اولیه بتواند با صرف کمترین هزینه یا وقت از ساعتها برنامه آموزشی یا توصیههای بهداشتی کنونی، مؤثرتر و فراگیرتر عمل کند. اما راهحل چیست؟ حال که عزم رسانهها در اطلاعرسانی صحیح به مردم مشهود است، کافی است که در گام اول، مراقب باشیم خوراک ورودی آنها یعنی مطالب ارائهشده، یکسان و قابلاتکا باشد و از صحت آنها اطمینان کافی داشته باشیم. بنابراین نیازمند ورود متولیان سلامت کشور به این مسئله از نقطهنظر تأمین مطالب مورد نیاز و ایجاد تشکلی در دل وزارت بهداشت، برای ایجاد بانک اطلاعاتی جامع و مانع پیرامون مباحث پایهای سلامت هستیم، چراکه بهکارگیری اطلاعات ضدونقیض و استفاده از نیروی غیرمتخصص یا با عقاید متضاد در رسانههایی که پوشش عامتر و مخاطبان گوناگون دارند، جز ایجاد سردرگمی و سلب علاقه در مخاطبان تأثیر دیگری ندارد. اما در مرحله بعد باید به نحوه ارائه مطالب، اهتمام داشت که در این میان نقش مهمتری را برعهده دارد. استعدادی که تنها در نهاد اندکی از افراد وجود دارد و پیداکردن و بهکارگیری آنها، اساس این بخش را تشکیل میدهد. در تعطیلات نوروز امسال در روستایی نسبتا دورافتاده، به شخصه شاهد بودم که چگونه نقالی مسن، همه گروه شرکتکننده در یک تور گردشگری را که اکثرا از استادان دانشگاه بودند، مسحور روایت خاص خود از داستان بیژن و منیژه کرده بود که قطعا این داستان را قبلا بارها شنیده یا خوانده بودند، بهنحویکه کسی حتی پلک هم نمیزد. گویی او از نزدیک شاهد ماجرا بوده است! بله، اصلاح هوشمندانه نیروی انسانی در حیطه مذکور، راهحل اصلی جهت خلاصشدن از وضع کنونی است. بدونشک در بحث انتقال مطالب خاص به مخاطب و آموزش از طریق رسانه، از هر جهت نیازمند کشف و بهکارگیری افرادی هستیم که بتوانند دو عامل فوق را مطابق با روشهای شناختهشده جهانی ایجاد و پایش کنند. در غیراینصورت و با ادامه راه به سبک جاری، وضع نیز بر همین منوال باقی خواهد ماند.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.