ابعاد زیستی، اجتماعی و فرهنگی تندرستی
چتر گسترده سلامت
حمیدرضا نمازی . عضو گروه اخلاق پزشکی دانشکده پزشکی علوم پزشکی تهران
سلامت در جهان جدید از چارچوب تن آدمی فراتر رفته و ابعادی اجتماعی، فرهنگی و حتی سیاسی پیدا کرده است. مفهوم سلامت، در فلسفه پزشکی از مناظر مختلف بررسی شده است. از این میان سه منظر که ابعاد ملموستری از زندگی مردمان را دربر میگیرد، در ادامه میآید. یکم - تعریف بیماری دو نگاه به سلامت و به تبع آن، بیماری وجود دارد. نگاه اول سلامت و بیماری را واقعی و به تمامی عینی میداند و بر این باور است که بیماری فاصلهگرفتن از معیاری است که در عالم خارج (تجربه) برای سلامت لحاظ شده است. تکاملگرایان در طب و همچنین کسانی که سلامت را فقط در آینه آمار میبینند، از این دستهاند. نگاه دوم، سلامت را مسبوق به ارزشها و پیشفرضهای اجتماعی و فرهنگی میداند. به تعبیری هم به تفسیر افراد از بیماری و هم به تأثیر آن در تعیین محدوده بیماری توجه میکند. فرق است میان دردکشیدن کسی که بر مزار عزیز درگذشتهاش چهره میخراشد، با کسی که دنداندرد در محیط کار، امانش را بریده است. همچنین فرق است میان آنکه سکته قلبی، عملکرد اجتماعی او را کاهش داده است، با پدربزرگی که بستگان و خانواده، پس از سکته، توجه بیشتری به او میکنند. به دیگر سخن، بیماری از این منظر فقط اختلال در مکانیسم بدن انسان نیست بلکه درنهایت بسته به عوامل ارزشی و فرهنگی تعریف میشود. دوم - طبیسازی توسعه سلامت در جهان جدید شاید جدیترین و ملموسترین موهبت رشد علم و فناوری باشد. افزایش طول عمر و کیفیت زندگی مردمان و نیز توان درمان بسیاری از بیماریها و تسکین دردها، نمونههایی از این توفیق در دنیای امروز است. اما به موازات گسترش سلامت در حوزه عمومی، بخشهایی از زندگی روزمره نیز به تصرف حوزه سلامت درآمدهاند. به عنوان مثال تا قرنها زایمان بدون دخالت طبیبان انجام میگرفت اما امروز «شبهبیماری» فرض میشود و جز به مدد طبیبان، ممکن نیست. فرایند ورود زندگی روزمره به پزشکی را «طبیسازی» مینامند. مصرف فراوان و بیرویه مکملها با خیال بستن درهای بدن به روی بیماری، یکی دیگر از مصادیق طبیسازی است (غافل از آنکه بیماری همیشه از دری دیگر وارد میشود). از نمونههای دیگر طبیسازی میتوان به جایگزینی داروهای لاغری با اراده انسانی! اشاره کرد. به تعبیر دیگر مردمان ترجیح میدهند به جای ارادهکردن، از دارو استفاده کنند تا لاغر شوند (از موارد چاقیهای مرضی البته در این مورد باید گذشت). همچنین بسیاری از افسردگیها و اضطرابهای گذران زندگی، گاه بیماری فرض میشوند. گویی بشر برای اضطراب و افسردگیهایش به گریزگاه بیماری پناه میبرد (البته اضطراب و افسردگی گاهی- نه همه موارد- واقعا به بیماری تبدیل میشود و گزیر و گریزی از درمان طبی ندارد). مقوله زیبایی نیز به تمامی در گستره سلامت قرار گرفته است و انگار جز با مراجعه به طبیبان حاصل نمیشود. گذشت آن زمان که تنها متولیان زیبایی صورت، مشاطهگران بودند. احوالات وجودی آدمیان نیز بهتدریج طبیسازی میشود؛ چنانکه عشق، بیماری وسواس فرض میشود و با چند هفته مصرف قرص، بیتفاوتی را میتوان جایگزینش کرد. افرادِ نگرانی که از ترس بیماریهای نیامده از آن سوی بام سلامت افتادهاند نیز مبتلایان طبیسازیاند. مثل کسانی که مدام در داروخانهها پرسه میزنند تا بوی سلامت به مشامشان بخورد. طبیسازی بسی بیش از آنکه در بادی امر به نظر میرسد، محتاج مداقه جدی از سوی متولیان سلامت است. سوم - اقسام سلامت سؤالی که در چند سال گذشته ذهن و ضمیر فیلسوفان پزشکی را به خود مشغول کرده، این است که تعریف و گستره سلامت چیست؟ آیا مجازیم واژه سلامت را در ابعادی غیراز بعد جسمی و روانی آن به کار بریم؟ به تعبیر دیگر، آیا میتوان سلامت را در ابعادی به کار برد که حوزه پزشکی متکفل سامان و درمان آن نباشد؟ پاسخ به این سؤال، مسیر سلامت را مشخصتر خواهد کرد؛ اما هرچه باشد امروز سلامت را به جنبههای گوناگون زندگی ربط دادهاند. این امر، البته میتواند نگاه انسان به خود را جامع کند. به دیگر سخن، فرق است میان کسی که از جسمش مدد میگیرد تا روانش را تقویت کند با کسی که جسم سالمی دارد اما خوره افسردگی به جانش افتاده است. مدافعان بخشبندی سلامت به ابعاد جسمی، روانی، عقلی، معنوی و اجتماعی، بر این باورند که این امر منجر به یکپارچگی و سازگاری وجود آدمی میشود. با مثالی میتوان قضیه را روشن کرد. شخصی که تصمیم میگیرد وزن کم کند (سلامت جسمی)، ممکن است افسردگیاش را کم کند (سلامت روانی) و البته عزت نفس بیشتری پیدا خواهد کرد (سلامت معنوی). این شخص تحرک بیشتر و در نتیجه حضور اجتماعی افزونتر و مجال تفریح گروهی بیشتری خواهد داشت (سلامت اجتماعی). تردیدی نیست که توان تصمیمگیری و تفکر انتقادی و قضاوت شایسته با سلامت جسمی، روانی، اجتماعی و معنوی ما پیوند خورده و عقل سالم در بدن سالم است. پیوستگی ابعاد سلامت در این مثال آشکار است. البته همانگونه که آمد، منتقدان، اطلاق واژه سلامت به حوزههای غیرپزشکی را مشکلآفرین میدانند. به هر حال آنچه اهمیت دارد، گستردگی چتر سلامت در جهان امروز است.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.