مشارکت مردمی و خودمراقبتی
راهبردهای کلیدی آمادگی ایرانیان برای بلایا
علی اردلان . رئیس آکادمی سلامت در حوادث و بلایا دانشگاه علومپزشکی تهران
نظام سلامت جمهوری اسلامی ایران طی سه دهه اخیر اقدامات گسترده و مؤثری را بهمنظور ارتقای شاخصهای سلامت جامعه انجام داده که به اذعان متخصصان سلامت و سازمان جهانی بهداشت، از برنامههای موفق در سطح منطقه بوده و کاهش چشمگیری را در کاهش مرگ مادران و نوزادان بههمراه داشته است. لیکن، یکی از مسائل حوزه سلامت که جامعه ایران همواره با آن مواجه بوده، وقوع بلایای طبیعی و پیامدهای سوء آن است. سالانه بهطور متوسط سههزار ایرانی در اثر حوادث طبیعی فوت میکنند و حدود 5/1میلیون نفر تحتتأثیر قرار میگیرند. مهمترین علت مرگ ناشی از حوادث طبیعی در کشور زلزله است که مربوط به تخریب ساختمانهاست. علاوه بر آن، روند روبهافزایش مخاطرات آبوهوایی نیز نگرانکننده است. پیامدهای شدید جانی (بهویژه مرگ) این دسته از مخاطرات مانند سیل و انواع توفانها (بهخصوص گرد و غبار که در سالیان اخیر بهطور گسترده با آن مواجه شدهایم)، بهمراتب کمتر از زلزله است، اما تعداد بیشتری از جمعیت را تحتتأثیر قرار میدهد. از برنامههای وزارت بهداشت، درمان و آموزش پزشکی و مؤسسه ملی تحقیقات سلامت، تدوین شاخص ملی آمادگی خانوارهای ایرانی برای بلایا بوده که طی سال 1393 انجام گرفته و هماکنون مانند دیگر شاخصهای مهم بهداشتی (مثل مرگ مادر، مرگ نوزاد و مانند آن) بخشی از سامانه مدیریت اطلاعات سلامت کشور است. براساس این شاخص، متوسط آمادگی خانوارهای ایرانی هشت از صد است. این شاخص به نظام سلامت کشور و سایر سازمانهای مسئول کمک میکند تا نتیجه اقدامهای آموزشی و آمادهسازی جامعه را بهطور عینی در سالهای آینده پایش کنند. بنا به شواهد علمی بینالمللی و همچنین کشور خودمان، از رویکردهای مؤثر در کاهش خطر بلایا، مدیریت مردممحور است. در این راستا اقدامهای ارزشمندی در سطح کشور انجام شده است که سازمانهای مختلف از جمله رسانه ملی، جمعیت هلال احمر، وزارت بهداشت و شهرداریها در آن نقش بسزایی داشتهاند اما تا دستیابی به آمادگی مطلوب، راهی طولانی در پیش داریم. برای تحقق این امر، لازم است اقدامات متعددی انجام شود؛ مهمترین و اولین اقدام، حساسکردن جامعه به موضوع حوادث طبیعی است. بههمراه این نکته لازم است توجه خانوادهها به ممکنبودن پیشگیری از پیامدهای سوء حوادث طبیعی و همچنین نقش کلیدی آنان دراینخصوص جلب شود. با وجود مهمبودن نقش سازمانها در کاهش خطر بلایا، از طریق نظارت بر کیفیت ساختوساز و اعمال استانداردهای کاهش خطر بلایا در برنامههای توسعهای، مشارکت جامعه از طریق دو راهبرد تقاضای عمومی و خودمراقبتی بسیار مهم است. براساس راهبرد اول، یعنی تقاضای عمومی، جامعه مسئولیت نظارت بر رعایت استانداردها و سؤال از سازمانها را از طریق مکانیسمهای معمول جوامع مدنی بر عهده خواهد داشت. در راهبرد دوم، اعضای هر خانواده خود مسئولیت آمادگی برای بلایا را بر عهده میگیرند. مثالهای عینی این امر، تشکیل جلسات فصلی خانوادگی، تهیه نقشه خطر منزل و محله، تهیه کیف اضطراری، تعریف برنامه تخلیه اضطراری، برنامه کمک به افراد آسیبپذیر و مانند آنها است. لازم است رسانه ملی و سازمانهای مسئول به فرهنگسازی اجرای راهبردهای یادشده بیشتر توجه کنند و آموزشهای کاربردی را در اختیار مردم قرار دهند. امید است همراستا با چارچوب جهانی کاهش خطر بلایا که برای سالهای 2015 تا 2030 تدوین شده است، با تأکید بر راهبردهای ارتقای مشارکت مردمی و خودمراقبتی شاهد ارتقای شاخص آمادگی خانوارهای ایرانی، برای بلایا و کاهش پیامدهای سوء مربوطه باشیم.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.