|

لزوم دستیابی به سلامت پایدار در عرصه تولیدات کشاورزی

از سنت تولید به مدرنیته مصرف‌

عبدالحسین طوطیایی . پژوهشگر حوزه کشاورزی

به ‌موازات ‌گذار از سنت به مدرنیته، مناسبات و شیوه‌های تولید کشاورزی، به‌عنوان اصلی‌ترین منبع تولید غذا، دستخوش دگرگونی‌های زیادی شد. فرایند توسعه صنعتی و به‌دنبال آن گسترش شهرها، به آن اندازه که از سطح و تعداد تولیدکنندگان کشاورزی کاسته و به منابع مصرف افزوده، اما همان با ابزار علم و فناوری به افزایش بازده و بهره‌وری در واحد سطح منجر شد. پرسش این است که چنین روندی تا کجا ادامه خواهد داشت و پیامدهای آن را چگونه باید برای سرنوشت انسان ارزیابی کرد؟ انسان عصر مدرن تاکنون نشان داده عمدتا به توسعه عمودی گرایش دارد. او در جهت رکوردشکنی‌های مداوم و با این تلقی که در چرخه حیات جایگاهی محوری دارد، تمامی موجودی این کره خاکی را از آن خود (و حتی نه آیندگان) می‌پندارد. این میل به توسعه عمودی در جوامعی مانند ما (که بخش کشاورزی آنها با پدیده مدرنیسم وارداتی و برخورداری از درآمد منابع زیرزمینی روبه‌رو بوده است)، با دگرگونی‌های بیشتری دست به گریبان است. در این کشورها راهبردهای بخش کشاورزی کماکان با ارزش‌های دوره سنت ارزیابی شده و برای حراست از منابع و نیز استاندارد‌کردن تولید از نظر سلامت اکوسیستم و مصرف‌کنندگان، خود را مهیا نکرده‌اند. با عنایت به این کلیات، نگاهی گذرا به چالش‌های بخش کشاورزی با تأکید بر عنصر سلامت در تولید غذا می‌افکنیم؛ بخشی که در خلال 50‌ سال گذشته حدود 15 درصد از بهترین اراضی خود را (علاوه‌بر ازبین‌رفتن مراتع و جنگل‌ها) از دست داده و در مقابل 200 درصد به جمعیت مصرف‌کننده آن افزوده شده است. آیا در این گسست پرشتابی که بین منابع تولید و مصرف رخ داده و همچنان می‌دهد، می‌توانیم به انتظارات جامعه در دستیابی به سلامت پایدار در عرصه تولیدات کشاورزی پاسخ دهیم؟ بخشی که می‌خواهند نه‌تنها برای جمعیت حال حاضر، بلکه برای دو برابری که در آینده خواهند آمد، سفره‌ای زیبنده از کرامت نظام هستی بگسترانند. بخش کشاورزی در برابر انتظار سنتی جامعه و دیگر منابع پرسشگر، برای دستیابی به حداکثر عملکرد و تولید، خود را ناگزیر می‌داند با چشم‌پوشی از پیامدهای زیان‌بار مصرف افراطی کودهای شیمیایی و مبارزه نابرابر با آفات و بیماری‌ها و کاربری هورمون‌ها و...، نه‌تنها بر مرکب نحیف اراضی خود تازیانه‌ای از زیاده‌خواهی بزند، چه‌بسا با عرضه تولیدات غذایش به‌جای شهد زندگی، شرنگ نیستی بچشاند. به‌عنوان مثال مصرف سالانه 5/5 میلیون تن اوره (برای هر هکتار، حدود 700 کیلوگرم) در مزارع و باغات، چشم‌انداز روشنی را در حوزه سلامت برای جامعه ما ترسیم نمی‌کند. تجزیه این کود به نیترات در بافت گیاهان و حتی در بدن انسان و نیز در آب‌های زیرزمینی (به استناد گزارش‌های مستند وزارت بهداشت و درمان)، موجب شدت یافتن سونامی سرطانی می‌شود، که سال‌هاست مردم ما را تهدید می‌کند. راهکارهایی مانند مبارزه بیولوژیکی با آفات و امراض، به‌جای کاربرد سموم شیمیایی، نه‌تنها تولیدکنندگان نگران از معیشت خود را به تمکین وانمی‌دارد، بلکه در توصیه‌های کارشناسی نیز به‌عنوان یک راه‌حل انحصاری، بر آن تأکید نمی‌شود. اجرای طرح‌های تلفیقی کنترل‌های زراعی، بیولوژیک و شیمیایی (IPM) در سرانجام خود و در بسیاری موارد، تنها به کاربرد سموم شیمیایی خاتمه می‌یابد، گرچه معرفی و توسعه محصولات تراریخته، که دستاورد فناوری‌های مهندسی ژنتیک هستند، از روزنه‌های دستیابی به تولید بیشتر و مصرف کمتر سموم شیمیایی به‌شمار می‌آیند، متأسفانه جایگاه این گروه از فراورده‌های کشاورزی توسط وزارت بهداشت و درمان تبیین و قانونمند نشده است. در خلأ این جایگاه است که تولید و توسعه محصولات تراریخته در التهاب مخالفان و موافقان، به کنج انبارهای فراموشی سپرده شده است. بیان حتی اشاره‌ای به انبوه تنگناها، نگرانی‌ها و ارائه پیشنهادهایی برای تحقق پایدار عنصر سلامت در تولیدات کشاورزی، به مجال و جمعی بیشتر از صاحب‌نظران حوزه‌های بهداشت و کشاورزی نیاز دارد. تنها به این تأکید بسنده می‌شود که اگر می‌خواهیم مدیریت اجرایی بخش کشاورزی به تولید سالم‌تری اهتمام ورزد، هرگز نباید با وجود آسیب‌های جبران‌ناپذیر بر منابع تولید، جز به‌شرط رعایت و کنترل سلامت جامعه، انتظار افزایش تولید را از آن داشته باشیم؛ انتظاری که به‌هرحال به ‌سمت‌وسوی کاربرد نهاده‌هایی سوق می‌یابد که رویاروی سلامت مصرف‌کنندگان قرار می‌گیرند.

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.