رئیس انستیتو تحقیقات تغذیهای و صنایع غذایی کشور در گفتوگو با «شرق» تاکید کرد
«از مزرعه تا سفره» نیازمند نظارت هستیم
با توجه به گسترش زندگی شهرنشینی، امروزه بسیاری از مردم غذاهایی را میخورند که خودشان یا خانوادهشان هیچ نقشی در تهیه و تولیدشان نداشته و درنتیجه، هیچ اطلاعاتی هم از کیفیت غذا ندارند. در چنین وضعیتی، نقش سازمانهای نظارتی بسیار پررنگتر میشود، بهویژه آنکه بسیاری از محصولاتی را که صنایع بزرگ عرضه میکنند، با وجود نداشتن ارزش تغذیهای، بهدلیل جذابیتهای بصری، مشتریان فراوانی را به گرد خود جمع کردهاند. به گمان برخی از مردم تهیه استانداردهای سختگیرانه برای تولید و توزیع مواد غذایی و همچنین نظارت مستمر بر رعایت این قوانین، تنها چاره کار است. هرچند این موارد بسیار ضروری است، اما آیا باید از نقش خود شهروندان که مصرفکنندهنهایی هستند، غافل شد؟ با توجه به فرارسیدن هفته سلامت (اول تا هفتم اردیبهشت) و همچنین شعار جهانی هفته سلامت امسال (ایمنی مواد غذایی، از مزرعه تا سفره) و آشناشدن با ابعاد مختلف این موضوع، با دکتر «مجید حاجیفرجی»، رئیس انستیتو تحقیقات تغذیهای و صنایع غذایی کشور گفتوگو کردهایم که خلاصهای از آن پیشروی شماست.
شعار امسال هفته جهانی سلامت «ایمنی مواد غذایی، از مزرعه تا سفره» انتخاب شده است. اهمیت این شعار در چیست؟ شعار جهانی هفته سلامت امسال، «ایمنی مواد غذایی، از مزرعه تا سفره» انتخاب شده است. وجود عبارت ایمنی غذا در این شعار بیانگر اهمیت آن است. ایمنی غذا بهعنوان یک رکن از ارکان غذا و تغذیه محسوب میشود. وقتی از امنیت غذا و تغذیه بحث میکنیم، یعنی باید دسترسی همه افراد را در همه شرایط و در همه حال، به یک غذای ایمن و سالم به صورت پایدار و با کفایت تغذیهای برای داشتن یک زندگی فعال و سالم فراهم کنیم. این گفته به معنای آن است که هم غذای ایمن و سالم وجود داشته باشد و هم دسترسی اقتصادی در همه شرایط و به وضعیت پایدار، ممکن باشد و درعینحال کفایت تغذیهای هم داشته باشد. این موضوع به امنیت تغذیهای معروف است. چیزی که در این بین مهم است اینکه غذای ایمن و سالم در شعار امسال بیشتر موردتوجه قرار گرفته است. مردم چگونه میتوانند بر کیفیت غذایی که مصرف میکنند، نظارت داشته باشند؟ طبیعی است که مردم دنبال تعریفهای اساسی و استراتژیک امنیت غذایی نیستند. بلکه این سیاستگذاران، محققان و پژوهشگران، ناظران و گروههای نظارتی هستند که باید به این موارد توجه کنند. آنچه دغدغه هر روزه مردم است، ایمنی غذایی است. یعنی اینکه بدانند غذایی سالم و ایمن در اختیارشان قرار میگیرد. کشور ما هم مثل بسیاری از کشورهای دیگر، گاهگاهی دچار نگرانیهایی درباره مصرف برخی مواد غذایی میشود، چه در بحث مواد غذایی خام و چه مواد غذایی فراوریشده (یعنی آنچه بهعنوان محصول در صنایع غذایی تولید و عرضه میشود.) یا حتی برخی از مردم درباره کیفیت غذایی که صنوف برای مردم توزیع و عرضه میکنند، نگرانی دارند. اینها از مهمترین دغدغههای مردم است. بنابراین در اینجاست که هم خود مردم و هم سیاستگذاران و گروههای نظارتی نقش پیدا میکنند که چگونه با این موضوع برخورد کنند که البته این انتظار مردم، انتظار درست و بجایی است. مردم انتظار دارند مسئولان کشوری در هر سمت و بخشی که هستند، در فراهمکردن غذای ایمن و سالم نقش مهمی داشته باشند و به این ترتیب به آرامش و آسایش خاطر برسند. طبیعی است در این وضعیت باید آگاهیهای مردم زیاد شود. به همین دلیل هم بود که در سالهای اخیر و بهویژه در سال گذشته و امسال، در برنامههایمان موضوع افزایش آگاهیهای مردم را درخصوص خرید و مصرف یک ماده ایمن و سالم مدنظر قرار دادیم. این کار توسط مراکز دانشگاهی و مراجع تحقیقاتی و با همکاری معاونت بهداشت وزارت بهداشت و بقیه ارگانهایی که به نوعی در این زمینه دخیل هستند (حتی سازمانهای نظارتی)، صورت میگیرد. در این برنامهها به مردم گفته میشود چگونه مواد غذایی سالم و ایمن تهیه کنند و به مردم توصیه میشود که برچسبهای مواد غذایی را حتما بخوانند. در برچسب مواد غذایی چه مواردی ذکر میشود و چه اهمیتی دارد؟ در این برچسب ذکر میشود این ماده غذایی خاص چه مقدار انرژی یا پروتئین یا نمک یا چربی و شکر دارد. افراد با دانستن این نکات میتوانند تصمیمگیری کنند که اگر خدای نکرده یکی از افراد خانواده مستعد ابتلا به یکی از بیماریها بود، بتوانند با استفاده از این اطلاعات نوع و شیوه مصرف این مواد غذایی را مدیریت کنند. افراد آگاه میتوانند با استفاده از اطلاعات ذکرشده در این برچسبها از ایجاد یک بیماری مانند چاقی و اضافهوزن پیشگیری کنند. به همین دلیل است که حتما آگاهی مصرفکنندگان مواد غذایی باید زیاد شود. پس روی برچسبهای مواد غذایی باید اصلاحاتی صورت گیرد تا اطلاعات جامعی به مردم برسد. مردم هم باید به اطلاعاتی که در این برچسبها ارائه میشود، توجه کنند. موضوع چراغ راهنما که در این سالها مطرح شده است، چیست و چه اهمیتی دارد؟ برای اینکه استفاده از این اطلاعات آسانتر باشد، سازمان غذا و دارو از اواخر سال گذشته یک چراغ راهنما برای این برچسبها پیشبینی کرده است. این برچسبها از سال گذشته اجباری و از امسال اجرائی شد. این چراغهای راهنما در برچسب اطلاعات مواد غذایی نصب میشوند و مصرفکننده با یک نگاه به این شکل ساده، تشخیص میدهد کدام ماده غذایی ممکن است آسیبرسان باشد یا نباشد. این چراغ راهنمایی در سه رنگ سبز، زرد و قرمز است. اگر یک ماده غذایی، چراغ قرمز گرفت تبلیغ آن طبق ماده 37 قانون و برنامه توسعه ممنوع میشود و هم اینکه تولیدکننده باید به این رویکرد برسد که مواد غذایی مضر موجود در محصولات خود را کاهش دهد و آن را فراسودمند کند. اگر تولیدکنندهای چنین رویکردی را اتخاذ کرد میتواند امتیازهای مثبتی در تولید بگیرد و حتی میتوان او را تشویق کرد. در این حالت تولیدکننده آرامآرام میتواند به سمتی برود که محصولاتش چراغ سبز بگیرد. برعکس این موضوع هم امکانپذیر است. اگر محصولی چراغ سبز دارد، یعنی بهعنوان یک ماده غذایی مفید و باارزش تلقی میشود و باید به او کمک کرد (به شکل ارائه وام یا کاهش مالیات بر ارزشافزوده) تا بتواند آرامآرام الگوی مناسبی را در جامعه عرضه کند. اصلا چرا این مواد غذایی آسیبرسان تولید میشود؟ در تمام دنیا چنین محصولاتی تولید میشود اما این مصرفکننده است که تصمیم میگیرد از این ماده استفاده کند یا خیر. در همهجای جهان محصولات غذایی مانند اسنکها (پفک) که اسید چرب ترانس زیاد دارند نیز تولید میشوند یا مواد غذایی دیگری که نمک و شکر زیاد دارند اما چون این محصولات غذایی در سبد غذایی مردم هست، بحثهای مربوط به ارزش تغذیهای و الگوهای غذایی مطرح میشود که در درازمدت ممکن است آسیبرسان باشد. برای بهینهسازی چرخه تولید مواد غذایی سالم چه میتوان کرد؟ اینها که عرض کردم از بعد آموزش بود که مردم باید بدانند. اما زمانی که بحث از ایمنی غذایی مطرح میشود (و همانگونه که عرض کردم شعار امسال ما هم ایمنیمواد غذایی از مزرعه تا سفره است)، باید به چندنکته توجه کرد. یکی از مهمترین مواد برای پرورش ماده غذایی سالم، آب و خاک است. اگر خاک ما به عناصری آلودهکننده مانند عنصرهای فلزی خطرناک یا آلودگیهای انگلی یا کودهای نامناسب آلوده باشد یا آبی که برای آبیاری مزارع استفاده میشود، آبی باشد که به انواع آلایندهها یا انگلها یا دیگر موارد آلوده باشد، میتواند برای مردم نگرانی ایجاد کند؛ چراکه ممکن است این پرسش مطرح شود که آیا محصولی که در چنین شرایطی رشد میکند و سپس به صورت خام یا فراوریشده، در بازار عرضه میشود و در دسترس ما قرار میگیرد، سالم و ایمن هست یا خیر. مسئولان برای آنکه این دغدغهها را رفع کنند، چه چارهای اندیشیدند؟ چنین دغدغهای از سالها پیش مطرح بوده اما از سال گذشته در جلسههای شورای سلامت و امنیت غذایی کشور، از جمله نکات بسیار برجسته بود که ساعتهای متوالی در چندینجلسه و با حضور ذینفعان (مانند وزارت جهاد کشاورزی، وزارت بازرگانی، سازمان ملی استاندارد، سازمان غذا و دارو، وزارت بهداشت و معاونت بهداشت، مراکز تحقیقاتی مانند انستیتو تحقیقات تغذیه و صنوف و صنعت) درباره آن بحث و بررسی شد. در این جلسات همه چالشها و راهکارها بررسی شد. بهنظر ما، همه این مواردی را که برشمردیم بسیار مهم است. ما باید بتوانیم با توجه به گزارشهایی که به ویژه در مورد برخی از مواد خام (از جمله صیفیجات، سبزیجات یا در بعضی موارد باقیمانده سموم دفع آفات نباتات)، به دست ما میرسد، تصمیمهای مناسبی اتخاذ کنیم. باید در نظر داشت در بسیاری از موارد کشاورز ناچار است از برخی انواع سموم و کودها استفاده کند اما تأکید میکنم همه این سموم باید استاندارد باشد. در بحث بررسی و ارزیابی کیفیت این مواد بر اساس سموم، باید به چندنکته توجه کرد. اولا اینکه این سموم باید استانداردهای جهانی و کشوری را دارا باشند که اینجانب بر این عقیدهام استانداردهای کشوری باید قویتر از استانداردهای جهانی باشد. نکته بسیار مهم دیگر میزان مصرف این سموم است که باید در حد لازم و نه بیشتر از این سموم استفاده کرد. برای اینکه ما به اهداف خود در این زمینه برسیم، باید به کشاورزان و باغداران خود آموزش دهیم که از چه نوع سمی، به چه مقدار و چگونه و به چه روشی و با بهکارگیری چه تجهیزاتی، استفاده کنند. کشاورزان برای آنکه بتوانند به بهترین نحو از تکنولوژی و ابزارهای سمپاشی استفاده کنند، باید آموزش ببینند. در ضمن چنین مواد و ابزارهایی باید با قیمت مناسب و حمایتی در اختیار کشاورزان و باغداران قرار گیرد، در غیر این صورت ممکن است باغدار یا کشاورز، از سموم غیراستاندارد (که از مخلوطکردن چندنوع سم نامناسب بهدست میآید)، استفاده کند. اگر کشاورزی به قدر کافی آموزش ندیده باشد، یا سموم مناسب در اختیار نداشته باشد و با تکنولوژی و ابزارهای مناسب برای سمپاشی آشنا نباشد، ممکن است سمپاشی را به شیوه درست انجام ندهد و در نهایت هم مقداری از باقیمانده سموم روی ماده غذایی باقی بماند و در نهایت هم این محصول کشاورزی به بازار عرضه شود و در اختیار مصرفکنندگان یا مراکز فراوری محصولات غذایی قرار گیرد. این دغدغهای است که از سالهای قبل هم وجود داشت. خوشبختانه این دغدغهها با سازمانها و نهادهای مسئول مطرح و با حضور آنها بررسی شد، اما ما هنوز به آن اطمینان نرسیدهایم؛ البته همچنان پیگیر این موارد هستیم. امیدواریم سازمانها و نهادهای مربوطه با بررسیهای کامل به این نتیجه برسند که این موارد به بهترین شکل کنترل شود. مدتی است بحث کد رهگیری و شناسهدارکردن محصولات غذایی مطرح شده است. ویژگیهای این طرح چیست و سرانجام به کجا رسید؟ یکی از موارد بسیار مهم دیگر که از دوسال گذشته شروع شده است، شناسهدارکردن و دادن کد رهگیری برای هر ماده غذایی است که از خاک تولید میشود، مثل برنج و حبوبات و گندم. البته تاکنون تعداد کمی از اینها شناسهدار شدهاند که نسبت به کل محصولات غذایی کم است. وزارت جهاد کشاورزی باید این روند را با سرعت بیشتری ادامه دهد تا اطمینان حاصل شود که تمام این محصولات کد رهگیری دارند. کد رهگیری دقیقا به چه معناست و چگونه کار میکند؟ برای مثال یک کیسه برنج را درنظر بگیرید. زمانی که مشتری یک کیسه برنج یا میوهای را از بازار تهیه کرد باید بتواند با استفاده از این کد رهگیری ببیند این محصول از کجا آمده و در چه زمینی کشت شده است، آیا در تولید آن از سموم و کودها استفاده شده یا از چه نوع کود و سمی و به چه میزان از آنها استفاده شده است؟ اینها که برشمردیم بخشی از کارایی کد رهیگری است که با شناسهدارکردن محصولات کشاورزی انجام میشود البته همانطور که از این توضیحات مختصر متوجه شدید کار بسیار گسترده و دشواری است اما برای دستیابی به هدف نهایی که توضیح دادیم، بسیار کمککننده است. خوشبختانه این کار آغاز شده ولی باید سرعت بگیرد. سازمانهای نظارتی در این میان چه نقشی دارند؟ موضوع دیگر آزمایشهای دورهای و مستمری است که باید توسط سازمانهای نظارتی صورت گیرد به ویژه در مورد مواد خام که در صنایع استفاده میشود، چه ماده خام کشاورزی و چه ماده خام دامی که سازمان دامپزشکی متولی آن است. این مواد باید به شکل دورهای در آزمایشگاههای مرجع آزمایش شود تا اطمینان حاصل شود که این مواد همچنان سالم است. موضوع مهم دیگر، چگونگی استفاده از این مواد خام در صنایع غذایی است؛ چراکه این مواد اولیه در صنایع فراوری میشود؛ یعنی پس از طی فرایندی، به محصول غذایی خاصی تبدیل میشود. خوشبختانه در صنایع غذایی ما این نظارتها در چندین رده و در چندینسطح صورت میگیرد. اولین مرحله، نظارت این مواد در خود کارخانه است. هرکارخانه، آزمایشگاه کنترل کیفیت دارد که مسئولان کارخانه، محصول نهایی را ارزیابی میکنند و در نهایت هم باید نسبت به کیفیت این محصول پاسخگو باشند و برای ثبت آن محصول خاص، مستندات لازم را به سازمان غذا و دارو ارائه کنند. پس از آن هم آزمایشهایی به صورت دورهای توسط سازمانهای نظارتی (هم سازمان غذا و دارو و هم مؤسسه ملی استاندارد) انجام میشود؛ بنابراین میبینیم که این محصولات غذایی با نظارتهای مستمر و دقیقی تولید و عرضه میشوند؛ البته این نکته را هم تأکید کنم که وزارت جهاد کشاورزی، ارگانهای نظارتی برای بررسی کیفیت مواد خام هم دارد. امروزه مهمترین مشکل در زمینه تولید محصولات غذایی صنعتی چیست؟ با توجه به تغییر سبک زندگی مردم و در نتیجه، عوضشدن الگوی مصرف و عادات غذایی، میزان مصرف اسنکها، محصولات فراوریشده گوشتی و مواد غذایی آمادهمصرف، بین مردم بسیار رواج یافته است. ممکن است برخی از انواع اسنکها و بیسکویتها، در حال حاضر ایمن باشد؛ یعنی همه قوانین و مقررات و آییننامههای بینالمللی و کشوری را رعایت کرده و در نتیجه ایمن باشد؛ یعنی با رعایت استانداردها تولید شده باشد؛ اما چون در سبد غذایی مردم قرار دارد، ممکن است در درازمدت باعث بیماریهای غیرواگیر مانند چاقی یا اضافه وزن و بیماریهای مرتبط با کبد یا قلبی - عروقی یا سرطانها شود یا احتمال ابتلا به آنها را زیاد کند؛ بنابراین صنایع غذایی، در تعاملی که با مراکز پژوهشی و دانشگاهها و وزارت بهداشت و بقیه ارگانها دارند، در نهایت به این سمت حرکت میکنند که میزان آسیبرسانی کالاهای تولیدی خود را بهحداقل برسانند؛ یعنی حتی زیر مقدار استانداردهای تدوینشده باشد. امروزه بحث میزان کاهش نمک، قند و چربی از اولویتهای کشور و سازمان جهانی بهداشت است. این پیگیریها از سالهای قبل آغاز شده و این موضوع، ازجمله اولویتهای ما در وزارت بهداشت و انستیتو تحقیقات تغذیه بوده است. درهمینراستا در تعاملهایی که با صنایع غذایی داشتیم از آنها خواستیم، با توجه به سبد مصرف غذایی مردم، بتوانیم همه این موارد را عایت کنیم و مقدار مواد یادشده در محصولات و فراوردههای غذایی را کاهش دهیم؛ البته در بسیاری از جاها هم موفق بودیم؛ ولی هنوز کار ما به اتمام نرسیده است و کارهای ناتمام دیگری باقی مانده که باید تمام شود. مؤسسه تحقیقات تغذیه آمادگی خود را برای تغییر فرمولاسیون مواد و محصولات غذایی اعلام کرد؛ بنابراین دراینزمینه میتوان به صنایع غذایی کمک کرد تا این محصولات رو به بهبودی بروند و کیفیتشان هرچهبیشتر ارتقا یابد و حتی به فراسودمندی برسد. فراسودمندی دقیقا به چه معناست؟ فراسودمندی یعنی اینکه یا مقدار مادهای که ممکن است مصرف آن در درازمدت مضر باشد، در محصول کاهش یابد یا یک ماده غذاییای که سودمند است، به آن اضافه شود. خوشبختانه ما در سالهای اخیر دراینزمینه هم تا حدود زیادی پیشرفت کردیم که البته کافی نبوده است؛ بنابراین امیدواریم در سالهای آینده درصد بیشتری از محصولات غذایی ما فراسودمند شود، یا حتی اگر محصولی آسیبرسان است باید به این سمت حرکت کنیم که به مرور زمان از میزان آسیب آن، کاسته شود. اگر چنین فعالیتهایی صورت گیرد، آن چراغ راهنمایی که خدمتتان عرض کردم، دوباره ارزیابی میشود. سازمان غذا و دارو در تلاش است محصولاتی را که چراغ قرمز دارند، به چراغ زرد و چراغ زرد را به چراغ سبز تغییر دهد؛ یعنی تا جای ممکن به اینها کمک کند که محصولات باکیفیت و بهتری عرضه کنند؛ حتی پیشنهاد شده که در میزان مالیات بر ارزشافزوده این کارخانهها تجدیدنظری صورت گیرد. مهمترین مشکل در زمینه کیفیت محصولات غذایی در چه بخشی است؟ ما در این سالها تعامل بسیار خوبی با صنایع داشتیم و در نتیجه، با صنایع مشکل چندانی نداریم. امروزه مشکل اصلی ما صنفها هستند. با تغییر سبک زندگی مردم ما در سالهای اخیر، بسیاری از اقشار جامعه - بهویژه اقشار آسیبپذیر جامعه مانند کودکان و نوجوانان، مادران باردار و شیرده و سالمندان - از غذاهای برخی از اصناف یا رستورانهایی استفاده میکنند که سازمان غذا و دارو کنترل و نظارتی بر عملکرد ایندسته از اصناف ندارد؛ ولی اداره کل بهداشت بر فعالیت این واحدها نظارت میکند. این اداره کل در بازدیدهای دورهای که به شکل تصادفی انجام میشود، بر فعالیتشان نظارت میکند. چندی پیش موضوعی ذهن مردم را به خود مشغول کرد؛ مثل موضوع وجود روغن پالم در لبنیات. این موارد چگونه پیگیری و بررسی میشود؟ اگر حضور ذهن داشته باشید، وزیر بهداشت این موضوع را مطرح کرد که بهسرعت و در مدت کوتاهی بررسی شد و با متخلفان -که البته تعدادشان محدود بود- برخوردهایی هم صورت گرفت. در نظر داشته باشید استفاده از چربی گیاهی در لبنیات مانند شیر و ماست، ممنوع است و برای مصرف در برخی از محصولات، مانند خامه، بستنی و کره، در آییننامه بینالمللی صنایع غذایی، دستورالعملهایی وجود دارد؛ اما با توجه به افزایش بیماریهای غیرواگیر در کشور، از دو سال قبل مصرف آنها کاهش یافت و به زیر مقدار استاندارد رسید. بهبیاندیگر در این زمینهها سختگیریهای ما بیش از استانداردهای بینالمللی است.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.