حضور مجازی مهمتر از زندگی واقعی
سعید ارکانزادهیزدی
گاهی پیش آمده است که کسی به یکی از آشنایان خود برمیخورد و موضوع صحبت به عکس یا نوشتهای که یکی از آنها در شبکههای اجتماعی گذاشته است، میکشد. گِله میکند که چرا آن دیگری برای محتوایی که در شبکه اجتماعی به اشتراک گذاشته، کامنتی ننوشته یا آن را لایک نکرده است. آنها عملا واکنش نشانندادن در فضای مجازی را به عنوان نوعی بیاعتنایی، در زندگی واقعی و ارتباط چهرهبهچهره به روی یکدیگر میآورند. گاهی حتی آش شورتر از این حرفها میشود؛ به این معنی که کسی محتوایی را در شبکههای اجتماعی مجازی به اشتراک میگذارد و سپس به چند نفر از دوستان خود ندا میدهد- مثلا در چت به آنها میگوید یا پیامک میزند - که بروید و برای فلان محتوا، کامنتی بنویسید یا لایکی بزنید. در چنین مواردی به نظر میرسد رخدادها در فضای مجازی برای افراد، خیلی هم واقعی است و مهمتر از بسیاری از اتفاقات فیزیکی برای آنها به شمار میرود. در این میان، اختلاطی نیز بین فضای مجازی و واقعی رخ میدهد و مدام افراد از واقعیت زندگی به فضای مجازی وارد میشوند و بالعکس و این دو فضا دائما بر هم اثر میگذارند. چه بسیار دعواها و مشاجراتی در واقعیت رخ داده که منشأ آن، رویدادی در فضای مجازی بوده یا مجادلاتی به فضای مجازی کشیده که از حوادث واقعی نشأت گرفتهاند. بهار عربی در خاورمیانه یا ماجراهای انتخابات دوره دهم ریاستجمهوری ایران، نمونههای کلان یکپارچگی اتفاقات زندگی مجازی و واقعی را دربر دارند. نمونه سادهتر این یکپارچگی را سال گذشته میشد در درگیری یک روزنامهنگار با هنرپیشه زن ایرانی دید؛ روزنامهنگاری ایرانی در یک پست فیسبوکی، درباره فعالیتهای حاشیهای یک هنرپیشه زن، فیلمها و سریالهای کمدی مطلبی نوشت و آن هنرپیشه به پُست او واکنش نشان داد. انبوه کامنتها از طرفداران هر دو سوی بحث، زیر همان پست و نیز در صفحههای افراد دیگرِ عضو فیسبوک، منتشر شدند. ماجرا به سرعت از فضای مجازی به رسانههای سنتی کشیده شد. مطبوعات درباره اظهارنظر روزنامهنگار منتقد گزارشها نوشتند و تلویزیونها نیز تلاش کردند که بحثوجدل را پوشش دهند. کار به بحثهای رودرور در جمعهای روشنفکری، تحریریه روزنامهها، کافهها، سینماها و تئاترها کشیده شد و دوباره برخی اظهارنظرهای حاصل از این بحثهای واقعی، به فیسبوک و دیگر شبکههای اجتماعی مجازی سرازیر شد. در این میان، شوهر خانم هنرپیشه نیز تهدید به پیگیری حقوقی ماجرا کرد و حتی این بحث پیش آمد که طرفداران هر دو سوی ماجرا، یکدیگر را جایی گیر بیاورند و کتک بزنند. البته سرانجام از ظواهر امر اینطور دریافت شد که دوطرف دعوا یکدیگر را در حاشیه یک تئاتر، رودررو دیدند و ماجرا به آشتی کشید اما با این حال، این جدال توانست مثالی روشن از کنش و واکنش دنیای واقعی و دنیای مجازی و مرز ناپیدای بین آنها، خلق کند که در آن، افراد برای اعاده حیثیت در زندگی واقعی، بهشدت در زندگی مجازی در حال تلاشند. یکی از عواملی که فضای مجازی را گاهی مهمتر از واقعیت جلوه میدهد، آمیختگی آن با انواع رسانههاست. دنیای کنونی ما بهشدت رسانهای شده است و حضور در رسانهها امری هویتساز به شمار میرود. البته این نکته در عصر سلطه تلویزیون هم صادق بود؛ نخبگانی که در تلویزیون حضور نداشتند، عملا انگار وجود واقعی نداشتند. به همین دلیل، شخصیتها برای رسیدن به اهداف خود در جامعه، نهایت توان خود را به کار میبستند تا در رسانهها حضور داشته باشند؛ یعنی متن یا عکس مربوط به آنها در روزنامهها منتشر شود یا در تلویزیون به نمایش درآید. به همین دلیل شرکتها محصولات خود را برای ابراز وجود در تلویزیون تبلیغ میکردند؛ نتایج تحقیقات به روشنی نشان نمیداد که تبلیغ یک محصول از تلویزیون مستقیما بر فروش آن کالا اثر داشته باشد اما مسئله این بود که اگر یک کالا در تلویزیون تبلیغ نمیشد، عملا دیده نمیشد و در زندگی واقعی، به تدریج از بازار حذف میشد. همین الزام برای حضور رسانهای در فعالیتهای سیاسی نیز وجود دارد. هنوز هم این قاعده همچنان صادق است اما ابراز وجود رسانهای با آمیختگی رسانههای جریان اصلی در فضای مجازی، بسیار پیچیدهتر شده است. اکنون، با همهگیری شبکههای اجتماعی هرکس میتواند یک رسانه گروهی، محلی، منطقهای یا حتی ملی و بینالمللی داشته باشد. گویی که افراد با صفحههای خود در شبکههای اجتماعی، نوعی روابط عمومی را دنبال و تلاش میکنند که خود را بیشتر بنمایانند و رسانهای کنند. دیگران نیز به راحتی مرعوب چنین تصویرِ خودرسانهایکرده افراد میشوند؛ برخی افراد وقتی در دنیای واقعی، در میان جمع قدم میزنند، به اعتبار وزن مجازی خود، گاهی پا از گلیمشان فراتر میگذارند. گاه همین وزن مجازی، آنها را به رسانههای جریان اصلی نیز وارد میکند و بازتاب این حضور در تلویزیونها و نشریات، دوباره در فضای مجازی به وسیله خود افراد تشدید میشود. در مواردی حتی وزن مجازی افراد، ابزار کاسبی و منفعت اقتصادیشان در دنیای واقعی میشود. شاید به همین دلیل است که آنها به تکتک لایکها و کامنتهای حاوی تشویق و تحبیب نیاز دارند و حتی با مذاکرات تلفنی و پیامکی درخواست میکنند که لایکهای بیشتر و بیشتری بگیرند. برای آنها، حضور مجازی مهمتر از زندگی واقعی است.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.