|

برای ناباکوف و پنجی که همیشه قرمز بود

عبدالرحمن نجل‌رحیم. عصب‌شناس و عصب‌پژوه

«ولادیمیر ناباکوف»، شاعر و نویسنده معروف به اعتراف خود، از زمانی که به ‌خاطر می‌آورد، در مغزش علائم نوشتاری‌ای چون حروف و اعداد فورا و بلافاصله به رنگ‌های مختلف درمی‌آمدند. به‌عنوان‌مثال عدد پنج برای او همیشه قرمز بود، درعین‌حال که هر رنگ قرمزی عدد پنج نبود. شاید رنگی‌بودن حروف به علاقه «ناباکوف» به شعر و شاعری در سنین کم کمک کرده باشد. در دست‌ودلبازانه‌ترین آمارها، یک نفر از بیست‌وچندنفر ممکن است نوعی از حالات ذهنی اتصال دو حوزه غیرمرتبط ادراک مغزی را به‌طور غیرمعمول تجربه کند. تصویربرداری کارکردی مغز نشان می‌دهد که این پدیده‌ای واقعی است و مغز این افراد به‌علت اتصالات اضافی غیرمعمول، متفاوت عمل می‌کند. نام این پدیده قبلا به حس‌آمیزی معروف بود، ولی جدیدا عده‌ای اصطلاح ایده‌آمیزی را ارجح می‌دانند، زیرا که تنها ادراک در دو حوزه حسی نیست که درهم آمیخته می‌شوند، بلکه حوزه‌های دیگر هیجانی، عاطفی و شناختی مغز نیز می‌توانند به علت اتصالات اضافی و غیرمعمول، هم‌زمان فعال و جایگزین هم شوند که شخصا نام ادراک‌آمیزی را برای آن پیشنهاد می‌کنم. درهرحال این پدیده نشان می‌دهد که رابطه استعاری ما با جهان قابل‌شناخت، تا چه اندازه به اتصالات درون‌مغزی ما مرتبط است. «ناباکوف» فقط اهل شعر و ادبیات نبوده است، بلکه در بخش جانورشناسی دانشگاه کمبریج انگلیس، حشره‌شناسی خواند و بعدها در موزه تاریخ طبیعی هاروارد، مجذوب کار روی انواع پروانه‌ها شد. هوای آن داشت که در کوهستان‌های ایران و پرو به‌دنبال کشف انواع جدیدی از پروانه‌ها باشد. او ساعت‌ها و روزها را صرف بررسی تفاوت‌های عضو جنسی پروانه‌های آبی‌رنگ در زیر میکروسکوپ کرد که به روایت زیست‌باستان‌شناس معروف «استیفن جی.گولد»، ارزش علمی والایی دارد و هم‌اکنون در کلکسیونی در موزه تاریخ طبیعی هاروارد نگهداری می‌شود. علاوه‌بر ادراک‌آمیزی علائم نوشتاری با رنگ، به‌نظر می‌رسد که در مغز «ناباکوف» هیجان ناشی از لذت کشف علمی و خلاقیت در هنر نویسندگی با ادراک بدنی خاصی درمی‌آمیزد. این ادراک بدنی خاص یعنی احساس مورمور در تیره پشت میان دو تیغه کتف، احتمال دارد نتیجه اتصالات مغزی غیرمعمول دیگری بین دو منطقه هیجانی و حس پیگیری در مغز او باشد. به همین علت «ناباکوف» در درس‌نامه‌های خود درباره ادبیات نیز از لذت زیبایی‌شناختی خاصی صحبت می‌کند که حاصل هیجانات ناشی از هم‌احساسی با اثر، هم‌زمان با کشف دقایق علمی جزئیات متن است که تیره پشت را به مورمور وامی‌دارد. «ناباکوف» به این پندار است که شاید همه کسان دیگری چون او از این موهبت اتصالات مغزی اضافی برخوردارند که بتوانند هیجان ناشی از لذت کشف اثر را تبدیل به ادراک بدنی مورمور در تیره پشت کنند. به‌همین‌دلیل است که او اوج هیجانی ادراک از متن اثر ادبی و کشف علمی را با مورمور تیره پشت مرتبط می‌داند.1 «هوشنگ ابتهاج»، شاعر بزرگ معاصر ایرانی، خود اعتراف می‌کند که از سنین کم متوجه شده است که حروف رنگی هستند. برای او حرف «س» همیشه به رنگ خاکستری است، اما رنگ خاکستری، فقط حرف «س» نیست، تخلص «سایه» را با وجود رنگ خاکستری حرف «س»، برمی‌گزیند. هیجان برانگیخته از لذت زیبایی‌شناختی خلق شعر در واژه سایه فشرده می‌شود، چون سایه‌ای در گرمای شرجی تابستان رشت، حرارت مطبوع تنانه‌ای را در ناحیه حس پیگیری مغز شاعر برمی‌انگیزاند؛ پدیده‌ای که وجه دیگری از ادراک‌آمیزی مغز توانای شاعر را نشان می‌دهد. سایه پنهان نمی‌کند که به همان اندازه شعر، کشف ظرایف مشابه در موسیقی، ورزش، علم و فن‌آوری نیز در او هیجانی لذت‌بخش و مرتبط با یکدیگر ایجاد می‌کند. شاید این توان درهم‌آمیزی ادراکی ناشی از سهولت اتصال‌پذیری مغزی باشد که بر اثر ممارست شاعر تقویت شده است، به‌طوری‌که او در کمال شفافیت، خلاقیت در علم و هنر را در پیوند با یکدیگر،‌برانگیزاننده احساس هیجانی عالی در تن و جان انسان می‌داند.2 پی‌نوشت‌ها: 1- درس‌نامه‌های «ناباکوف» درباره ادبیات، به ترجمه خانم «فرزانه طاهری». 2- براساس کتاب پیر پرنیان‌اندیش: مجموعه گفت‌وگو با «هوشنگ ابتهاج» و سخنرانی او در بیمارستان شهدای تجریش.

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.