بانوی ازلی شما هستید؟!
گیتی صفرزاده
حتی اگر آمار هم نشان ندهد که حداقل نیمی از جمعیت زنده جامعه را زنان تشکیل میدهند و اهل فضل هم یادآوری نکنند که جایگاه زنان در نقشهای مختلف (از مادری و همسری گرفته تا مشاغل اجتماعی و تخصصی) بسیار مهم است، خودمان هم متوجه این هستیم که برای بیان هر تصویر یا اصلاح یا انتقاد اجتماعی، نمیتوانیم حضور زنان را حذف یا فراموش کنیم. بدون جنسیتیکردن مسائل، باز هم نمیتوانیم از «زن» بهعنوان یک «فرد» در جامعه چشمپوشی کنیم و قاعدتا باید تصویر آن «فرد» را صادقانه و درست نشان دهیم. اصولا بیان صادقانه و درست، یکی از راههای مؤثر درک و تغییر است و تناقض یکی از بدترین مسائلی است که زندگی آدمیزاد را خراب میکند و میرود پی کارش؛ تناقض بین آنچه باور داریم و آنچه به آن عمل میکنیم، تناقض بین حرفی که در دلمان است و حرفی که به زبان میآوریم، تناقض بین واقعیتی که وجود دارد و تصویری که از آن نشان میدهیم. تجربه زندگی کوتاهمدت ما روی زمین هم نشان میدهد که همهمان برای داشتن یک زندگی آرام و خوشایند و معنادار، احتیاج داریم؛ هم با خودمان صادق باشیم و هم تصویر صادقانه و شفافی از دیگران دریافت کنیم. این همه مقدمهچینی کردیم و یک نفس حرفهای فاضلانه زدیم تا نهایتا به اینجا برسیم که یکی از مهمترین تناقضهایی که به چشممان میخورد، تناقض بین واقعیت وجودی زنان در جامعه و تصویری است که از آنان در رسانههای رسمی و عمومی ارائه میشود. کدامیک از ما - چه بهعنوان یک زن و چه بهعنوان کسی که در زندگی با یک زن بهعنوان مادر، خواهر، همسر، دوست یا همکار سروکار داشتهایم- شباهتی بین آنچه هست و آنچه نشان داده میشود، میبینیم؟ یک سریال را تماشا میکنیم؛ مردها را با تفاوتهای بسیار در نقشهای مختلف میبینیم، نوبت به زنان که میرسد در اغلب موارد کلیشههای جنسیتی یکسان یا تعریفشدهای دارند. نه تفاوتهایشان آنقدر چشمگیر است و نه شباهت چندانی به زنانی که در اطرافمان زندگی میکنند، دارند. فیالمثل نقش مادربزرگ را در یک سریال امروزی با نقش مادربزرگ در یک سریال 30 سال پیش مقایسه کنید؛ انصافا مادربزرگهای امروزی شبیه مادربزرگهای 30 سال پیش هستند؟ این همه تغییری که در نوع زندگی و برخورد و گفتارشان پیش آمده، به حساب نمیآید ، جز کلیشه مادربزرگی که برای نوهاش قصه تعریف میکند و فقط عاشق غذاهای سنتی است و نه از تکنولوژی سر درمیآورد و نه از ارتباطات امروزی. شاید بهتر باشد این توضیح را بدهم که اتفاقا منظور این نیست که همیشه از زنان تصویر آرمانی و مثبت ارائه شود. انتظار، دیدن تصویری واقعی است حتی اگر انتقادی باشد. همین چند سال پیش مجموعه سیاساکتی با نیت توجه مردم به مسائل راهنمایی و رانندگی تولید شد که کار جالبی هم بود و با استقبال مخاطبان مواجه شد. اما در روزگاری که حداقل در شهرهای بزرگ تعداد رانندگان زن افزایش چشمگیری یافته و همراه با خود مسائل جدیدی به وجود آورده، چقدر در این مجموعه به رانندگی زنان پرداخته شده بود؟ ممکن است بگویید نکاتی کلی و آموزشی در این مجموعه گفته شده بود که مرد و زن نداشت و همه باید به آن توجه میکردند. با وجود این فکر میکنم همه ما با حرفها و مسائلی که پیرامون رانندگی زنان مطرح است، آشنا باشیم. البته در یکی از قسمتهای این مجموعه چند جوان اوباش شروع به متلکپرانی به یک راننده زن میکردند که میتوان گفت اشاره به کارنابلدی زنان در امر رانندگی داشت. اما متلکگویی به نابلدی زنان در رانندگی، دوباره تکرار یکی از همان کلیشههای جنسیتی است بدون توجه به اینکه امروزه مسئله اصلی رانندگی زنان، کارنابلدی نیست، بیتوجهیست. تا همین 30 سال پیش گرچه تعداد رانندگان زن کم بود، اما رانندگی بهتری در زمینه رعایت قوانین راهنمایی و رانندگی داشتند. اتفاقی که امروز افتاده این است که اغلب زنان راننده بدون توجه به قوانین و بیاعتنا به دیگر خودروها، رانندگی میکنند. تا جایی که آدم فکر میکند بانوان محترم تصمیم گرفتهاند انتقام حقوق ازدسترفتهشان در جاهای دیگر را در رفتاری خودخواهانه و سرکشانه در رانندگی بگیرند. حالا در سریالهای ما -اصلا اگر بحث رانندگی زنها مطرح شود- غیر از تکرار این کلیشه که زنها رانندگی بلد نیستند، چیز دیگری به چشم میخورد؟ وقتی نوبت به سریالهای کمدی میرسد اوضاع از این هم بدتر میشود. در همین سریال «در حاشیه» که اینروزها مهمترین ماجرایش این است که آیا به پزشکان توهین کرده یا نه، مجموعهای از زنان کمعقل با رفتارهای کلیشهای وجود دارند که هیچکس را هم ناراحت نمیکند. اشتباه نکنید، منظور این نیست که از فردا زنها بیانیه بنویسند و به سریال اعتراض کنند، آنقدر هم از طنز و کمدی سرمان میشود که بفهمیم کمدی هنر اغراق در خصیصههاست، ولی میخواهیم توجه شما را به این نکته جلب کنیم که وقتی در مورد مردان اغراق میشود، طیفی گوناگون از صفات و شخصیتها وجود دارد، اما نوبت به زنان که میرسد فقط به چند کلیشه دمدستی و تکراری مثل زن حسود، زن احمق و زن چشم و همچشمبین بسنده میشود. یعنی کل صفات قابلطرح و انتقاد زنها همین چند مورد است؟ گاهی آدم فکر میکند در جامعه ما فقط مردها هستند که دچار تغییر و تحول شدهاند و زنها موجوداتی فضایی هستند که از داخل چهاردیواری خانه تکان نخوردهاند. جا دارد که همینجا از تولیدکنندگان برنامه جالب و دوستداشتنی کلاهقرمزی هم خواهش کنیم که محض رضای خدا یکی، دو شخصیت زن هم به مجموعهشان اضافه کنند. چه اشکالی دارد که میان آن عروسکهای شیرینزبان و جالب چند شخصیت زن را هم ببینیم که بتوانند دنیا و فضای جدیدی به مجموعه اضافه کنند؟ البته نه مانند همسر فامیل دور که عمل زیبایی انجام داده بود و کسی او را نمیشناخت و دهانش باز مانده بود و دغدغههایی نظیر «تو دهنش پشه نمیره» را مطرح میکردند. فاصله بین این دو تصویر، هم در بعد فردی و هم اجتماعی، تبعات ناخوشایندی دارد. در میانه تصویر رسانهای که به رفتارهای کلیشهای زنانه (از ایشواوشکردن تا ترسوبودن) بسنده میکند و واقعیت زنان جامعه که در این سالها هرچقدر به حقوق، آزادیها و اختیارات خود واقف شدهاند به همان میزان رفتارها و تعاریف جدید و حتی قابلانتقادی- که لابد در مسیر تغییر و تحول ضروریاند- به خود اضافه کردهاند، نسل جدید دخترانی ایستادهاند که بهدنبال هویت خود هستند. هویتی سرگردان مابین بانوی ازلی ستایششده و دستنیافتنی و زنان ابدی و کلیشهای جعبه جادو.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.