«هالوگرام» چیست و چگونه تهیه میشود؟
نفوذ به عمق بُعد سوم
محمدرضا دستورانی: امروزه روی جعبه یا جلد بسیاری از محصولات صنعتی و فرهنگی برچسبهای رنگی کوچکی میبینیم که اگر آن را جلوی نور خورشید حرکت دهیم، میتوانیم جزئیات تازهای از تصویر را مشاهده کنیم. این برچسبهای کوچک، «هالوگرام» نام دارند که بسیاری از صاحبان صنایع برای جلوگیری از ورود اجناس تقلبی یا شناخت و تشخیص کالای اصل از آن استفاده میکنند. امروزه هالوگرامها را در بسیاری از کارتهای اعتباری، راهنمایی و رانندگی و کارتهای شناسایی میبینیم. هالوگرامها همچنین روی جعبههای سیدی، دیویدی و دیگر کالاهای استاندارد و اصل وجود دارند. اگر این برچسبهای هالوگرام را در راستای دید، کمی حرکت دهیم، میبینیم رنگ و شکل آن در یک راستا با جهت دیگر کمی فرق میکند. هالوگرام علاوه بر اینکه روی کالاهای موجود در بازار دیده میشوند، بهصورت پوستر یا تصاویر قهرمانهای فیلمها یا کتابهای کودکان و نوجوانان هم تولید میشوند. از طرف دیگر هالوگرامهایی هم در ابعاد بزرگ و با استفاده از پرتوهای لیزر نیز تولید میشوند. این نوع هالوگرامها بسیار جالب هستند زیرا سطح دوبعدی دارند، ولی میتوانند تصویر سهبعدی واقعی تولید کنند. نکته جالب اینکه برای دیدن این تصویرهای سهبعدی، نیازی نیست از عینکهای خاص یا عدسیهای ویژه تماشای تصاویر سهبعدی استفاده کنیم. اگر از زوایای مختلف به یک تصویر در هالوگرام نگاه کنیم، درست مثل وقتی که به جسم واقعی نگاه میکنیم، میتوانیم عمقهای متفاوتی از آن را ببینیم. علاوه بر این، در برخی از هالوگرامها وقتی فاصله خود را با تصویر تغییر میدهیم، بهنظر میرسد تصویر هم حرکت میکند. هالوگرامها ویژگیهای جالب دیگری هم دارند. اگر یکی از این هالوگرامها را نصف کنیم، هر نیمه شامل کل تصویر هالوگرام است. حتی اگر بخش کوچکی از آن را جدا کنیم، باز هم همین اتفاق میافتد؛ بهبیاندیگر، حتی بخش کوچکی از یک هالوگرام هم کل تصویر را در خود دارد. «تمامنگاری» یا «هالوگرافی» (Holography) روشی برای تصویربرداری و تولید تصاویر سهبعدی است. تمامنگاری تا حدودی شبیه ثبت اطلاعات روی فیلم است و بههمیندلیل به عکاسی معمولی شباهت دارد، اما شیوهها و وسایل کار برای ایجاد این تصویر متفاوتاند. در هالوگرام یا تمامنگاری، اطلاعات مربوط به هر سه بعد، در تصویر ثبت شده است، به همین دلیل ناظر هنگام دیدن تمامنگاشت، احساس میکند برجستگیها و فرورفتگیهایی در تصویر میبیند. بعد سوم یا برجستگی و فرورفتگیهای یک تمامنگاشت، حتی کاملتر از آن چیزی است که در برجستهبینی یا برجستهنمایی معمولی مشاهده میکنیم. بعد در برجستهنمایی را به تعبیری میتوان بعد کاذب نامید، چون فقط از یک زاویه (یعنی همان زاویهای که دوربینها موقع عکسبرداری مستقر بودهاند) میشود تصویر را سهبعدی مشاهده کرد، اما در دیگر زاویهها، همچنان دوبعدی است، در حالی که در تمامنگاری، منظره بازسازیشده را از زوایای متعدد میتوان دید و ناظر با حرکتدادن سر خود، تأثیر ناشی از اختلاف منظر را مشاهده میکند. «دنیس گابور»، دانشمند انگلیسی در سال 1947 تمامنگاری را پیشبینی کرد، ولی نتوانست آن را بهطور عملی به نمایش درآورد. این کار به ناچار تا اوایل سال1960 یعنی زمان اختراع نوع خاصی از منبع نور به نام لیزر به تعویق افتاد. تهیه تمامنگاشت (هالوگرام) و ثبت تصویر روی فیلم عکاسی انجام میگیرد، اما برای درک تفاوت میان دو شیوه لازم است ماهیت نور را بررسی کنیم. ماهیت نور معمولی نور مرئی شکلی از تابش الکترومغناطیسی است. فاصله دو قله در حرکت موجی را طولموج و تعداد نوسانها را در هر ثانیه، فرکانس یا بسامد موج مینامند. حاصلضرب بسامد در طولموج نیز سرعت انتشار خوانده میشود. سرعت انتشار امواج الکترومغناطیس و از جمله سرعت انتشار نور مرئی ثابت است. هنگامی که فرکانس یا بسامد یک موج زیاد باشد، طولموجها کوتاهترند و برعکس هنگامی که فرکانس یا بسامد یک موج کم باشد، طولموجها بلندترند. منابع نوری که در عکاسی معمولی از آنها استفاده میکنیم، نور خورشید یا نور حاصل از چراغهای روشنایی است. فرکانس این منابع نور بسیار گستردهاست، یعنی انواع مختلفی از نور (از نورهای فرابنفش تا فروسرخ) را دربر میگیرد. به دلیل ماهیت نامنظم نور سفید، از این نوع نور نمیتوان برای ثبت اطلاعات مربوط به عمق منظره در هالوگرام استفاده کرد. برای ثبت اطلاعات مربوط به عمق منظره، منبع نور مورد استفاده باید از نوع تکفرکانسی باشد؛ یعنی تکرنگ باشد. بهعلاوه، هر موج با موجهای دیگر همفاز یا همدوس باشد. نور لیزر چنین خاصیتی دارد. به همین دلیل تولید تصویرهای هالوگرافی تا دهه 1960 و تولید موج لیزر به تعویق افتاد. طرز تهیه تصویر هالوگرافی هالوگرام در حقیقت تصویری است که طی یک فرآیند پیچیده اپتیکی پدید میآید. برای تهیه یک هالوگرام از نور لیزر استفاده میشود. برای اینکار ابتدا نور لیزر را با ابزار ویژهای به دو باریکه نور تقسیم میکنند. یک باریکه که پرتو مرجع نام دارد، به سمت صفحه ثبات یا ثبتکننده (مثل فیلم عکاسی) میرود. باریکه دیگر که پرتو شیء نام دارد، پس از عبور از شیء موردنظر، به سمت صفحه ثبات هدایت میشود. این دو پرتو در محل صفحه ثبات با هم تداخل میکنند. در هنگام تداخل، اگر قلههای دو موج برهم منطبق شوند، شدت یا دامنه انرژی موج افزایش مییابد و زمانی که قله و دره موج دوم تطبیق میکند، انرژی موج کاهش مییابد. تداخل سازنده وقتی رخ میدهد که هر دو موج بهطور همفاز به یک نقطه برسند و تداخل ویرانگر هنگامی اتفاق میافتد که امواج همفاز نباشند. از آنجایی که این الگوی ثبتشده شامل اطلاعات دامنه و فاز باریکه نور است، بنابراین تفاوت آشکاری با یک عکس معمولی دارد و همین موضوع موجب میشود تصویر هالوگرام، سهبعدی به نظر برسد.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.