درخشش بارقههای امید با ساماندهی بخش فضایی
فضا برای رفاه مردم، نه کالایی لوکس و فانتزی
حسن ناصح . استادیار پژوهشگاه هوافضا
روز دوشنبه 24 فروردین 94 دکتر «محسن بهرامی» در مراسم معارفه رسمی کار خود را در سمت رئیس سازمان فضایی و معاون وزیر ارتباطات و فناوری اطلاعات آغاز کرد. در جلسه معارفه رئیس جدید سازمان فضایی، مطالبی از سوی او و وزیر ارتباطات و فناوری اطلاعات مطرح شد که برای تحلیل بخشهایی از آن، لازم است ابتدا مروری داشته باشیم بر دستهبندی محصولات فضایی، تغییرات ساختاری سازمان فضایی در دولت یازدهم و بررسی دقیق آنها. دستهبندی محصولات فضایی محصولات فضایی تنوع زیادی دارند که بخش اصلی آنها شامل ماهوارهها، ماهوارهبرها، بلوکهای انتقال مداری، ایستگاههای پرتاب و ایستگاههای زمینی دریافت و تلهمتری است. خود ماهوارهها نیز براساس نوع مأموریت یا محموله به سه دسته اصلی تقسیم میشوند که عبارتند از ماهوارههای مخابراتی، ناوبری و سنجش از دور. براساس تقسیمبندی، مأموریتی که به وزارت ارتباطات مرتبط میشود، فقط ماهوارههای مخابراتی است، البته لازم بهذکر است که این نوع ماهوارهها از نظر زیرسامانهها (سازه، کنترل وضعیت، کنترل حرارت) با ماهوارههای دیگر وجوه مشترک زیادی دارند، ولی الزامات طراحی آنها بسیار متفاوت است. بنابراین با آشنایی محصولات فضایی، حوزه فعالیت سازمان فضایی در ساختار جدید کاملا شفاف شده است. لزوم تغییر جایگاه سازمان فضایی در دولت یازدهم تغییرات ساختاری بخش فضایی کشور در دولت گذشته و فرایند ادغام و ارتقای سازمان فضایی ایران و پیوستن آن به نهاد ریاستجمهوری، با اینکه میتوانست تصمیم بسیار درست و بجایی باشد اما متأسفانه بهدلیل افزایش چندینباره نیروی انسانی، بهخصوص اضافهشدن بخشهای ناهماهنگ با حوزه فضایی، در اجرا سازمان فضایی را از کارآمدی و چابکی ساقط کرد و سرانجام، دولت یازدهم (دولت فعلی) با اتفاقاتی که رخ داده بود، تصمیم به بازگرداندن سازمان فضایی به وزارت ارتباطات گرفت و نقش حاکمیتی و تصمیمسازی کلان از این سازمان برداشته شد و با تشکیل مرکز ملی فضایی در معاونت علمی و فناوری ریاستجمهوری در ساختار جدید، این مسئولیت به این مرکز و شورایعالی فضایی واگذار شد. وظایف و چالشها اکنون که وظایف اصلی سازمان فضایی مشخص شده است، انتظارات از آن، بیشازپیش است چراکه آمادهسازی ماهواره ملی مخابراتی با پوششدهی منطقه مشخص و سایر استفادههای کاربردی از فضا در حوزه فعالیت تعریفشده، مسیر بسیار دشوار و پیچیدهای را پیش روی این سازمان نهاده است. سازمان فضایی با برنامهریزی جامع بایستی ماهواره مخابراتی را در زمان مشخص به بخش ماهوارهبر جهت پرتاب تحویل دهد. حال بهعنوان اولین چالش، این مسئله مطرح میشود که هماهنگی بین ماهواره، ماهوارهبر و بلوک انتقال مداری و... را چگونه میتوان اجرائی و عملیاتی کرد!؟ چراکه فرایند سیستمی این برنامه (برنامه تزریق ماهواره در مدار ژئو) خود فعالیت بسیار بزرگی است و نیازمند مدیریت سیستمی با راهبرد بسیار مشخص است. مهمترین محورها حمایت از شرکتهای دانشبنیان، پژوهش و تولید و استفاده حداکثری از آزمایشگاهها و امکانات دانشگاهی از مهمترین بخشهای سخنان وزیر ارتباطات در روز معارفه رئیس سازمان فضایی در بخش انتظارات وی از دکتر «بهرامی» رئیس جدید این سازمان بود. اما واقعا این حمایتها و برنامهریزیها به چه شکلی در ساختار فضایی کشور قابل پیادهسازی است و نقشآفرینان برنامههای فضایی چه کسانی هستند؟ به نظر در این ساختار جدید نیز پل ارتباطی مراکز، همچنان شفاف نشده است. نقشآفرینان برنامهها و پروژههای فضایی، سیاستگذار، بهرهبردار، کارفرما، مجری و پیمانکار و در دستگاه نظارت، کنترل و مدیریت سیستمی برنامههای فضایی یا به اصطلاح «هلدر» برنامههای فضایی هستند. در ساختار جدید، تمامی نقشآفرینان بهدرستی ایفای نقش میکنند، بهجز بخش آخر، یعنی دستگاه نظارت، کنترل و مدیریت سیستمی. این بخش پل ارتباطی بین نهادهای بالادستی و نهادهای مجری و پیمانکار است. توضیح بیشتر اینکه، با توجه به بزرگبودن زیرسامانهها و زیرپروژههای فضایی (اصطلاحا مگاپروژههای فضایی)، نهادهای بالادستی نباید انتظار داشته باشند که یک زیرسامانه در یک شرکت دانشبنیان یا یک آزمایشگاه در دانشگاه از صفر تا نمونه فضایی طراحی، توسعه و ساخته شود. بلکه مگاپروژههای فضایی در هلدر به پروژههای کوچک قابل انجام توسط شرکتها، آزمایشگاهها و دانشگاههای فضایی، شکسته میشود و در اختیار آنها قرار گیرد و پس از توسعه و ساخت دو باره توسط هلدر یکپارچهسازی شده و درنهایت به نهاد بالادستی (کارفرما) تحویل داده شود. نکته مثبت دیگر هلدر محققشدن آرمان بعدی یعنی جلوگیری از موازیکاری در انجام پروژههای فضایی است. یعنی وقتی کلیه پروژهها برای انجام از یک گیت یا دروازه عبور میکنند، بهراحتی موازیکاری در شرکتها و آزمایشگاهها اتفاق نمیافتد و فعالیت هریک از شرکتها و آزمایشگاههای فضایی در برنامه فضایی قابل رصد است. پژوهشگاه هوافضا، مدیریت سیستمی برنامههای فضایی پژوهشگاه هوافضا در حوزههای مختلف فضایی، بهخصوص کاوشگرهای فضایی دارای تجربه بسیار خوب است. بنابراین تجربههای ارزنده مذکور میتواند پلتفرم مناسبی برای تبدیل به مدیریت سیستمی برنامههای فضایی در کشور محسوب شود. در این مأموریت، پژوهشگاه هوافضا بهعنوان مدیر سیستمی و نظارتی پروژههای هوافضایی در کشور نقش بازی خواهد کرد. بدین صورت که از مرکز ملی فضایی، سازمان فضایی، وزارت جهاد کشاورزی، سازمان محیطزیست، سازمان نقشهبرداری و... نیازها را شناسایی و پروژهها را تحویل میگیرد. ضمن شکست پروژهها، بخش مرتبط با توانمندی داخلی پژوهشگاه در داخل تعریف و بقیه را با توجه به قطببندی دانشگاهها، انجمنهای نجوم و هوافضا، اتحادیههای شرکتهای هوافضایی و شرکتهای دانشبنیان، بین آنها تقسیم و پس از انجام تحویلگیری میکند و درنهایت به نهادهای بالادستی تحویل داده میشود. مأموریت مذکور سبب تکمیل حلقههای ارتباطی بین نقشآفرینان برنامههای فضایی، حمایت از شرکتهای دانشبنیان، سرعتبخشیدن به یکپارچهسازی پروژهها و جلوگیری از موازیکاری در انجام پروژههای فضایی میشود.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.