|

اصلاحات فضایی کشور چه تغییراتی را می‌تواند در پی داشته باشد؟

رستاخیز هوافضای ایران

عباس خاراباف . کارشناس هوافضا

سرانجام و پس از مدت‌ها کش‌وقوس در فضاهای سیاسی، کارشناسی و رسانه‌ای، هفته گذشته در روز 24فروردین، دکتر «محسن بهرامی» به‌عنوان رئیس جدید سازمان فضایی ایران معرفی شد تا سومین مدیر فضایی حاصل از اصلاحات ساختار فضایی کشور در دولت یازدهم باشد. رئیس‌جمهور ایران در اواخر پاییز سال گذشته، حکمی را صادر کرد که آغازگر یک جراحی عمیق در بخش فضایی ایران بود. آنچه روشن است، در پی این جراحی (که لازمه آن اصلاحات گسترده ساختاری و مدیریتی است)، تغییراتی رخ خواهد داد که می‌تواند بخشی از مطالبات کارشناسان را برآورده کند. شورای‌عالی فضایی قدرت می‌گیرد تشکیل مرکز ملی فضایی به ریاست دکتر «جهانگیر جدی» و حکم رئیس‌جمهور برای تفویض اختیارات خاص در شورای‌عالی فضایی به معاون علمی و فناوری خود، «سورنا ستاری»، نشان از عزم جدی دولت برای قدرت‌بخشیدن به شورای‌عالی فضایی به عنوان یک نهاد سیاست‌گذار دارد. علاوه بر این، مرکز ملی فضایی می‌تواند به چشمان تیزبین دولت برای نظارت بر اجرای مصوبات و پرو‌ژه‌های فضایی کشور تبدیل شود، امری که در دولت پیشین با واگذاری به نهادهای اجرایی، انتقادهای بسیاری را به دنبال داشت. توجه بیشتر به ماهواره‌سازان و اجرای طرح‌های کاربردی با حاکم‌شدن نگاه کاربردی به فناوری فضایی، احتمالا سازمان فضایی و پژوهشکده سامانه‌های ماهواره وزارت ارتباطات، کلیدی‌ترین مراکز در توسعه آینده بخش فضایی ایران خواهند بود که به توسعه ماهواره و باز‌کردن پای بخش خصوصی به اقتصاد فضایی در سطح ارائه خدمات مخابرات فضایی و از این قبیل خواهند پرداخت. همچنین صنایع الکترونیک ایران، زیر نظر وزارت دفاع نیز که در دوره جوانی فناوری فضایی ایران مانند پژوهشکده مخابرات و تحقیقات ماهواره مرکز پژوهش‌های علمی و صنعتی، ید طولایی در پروژه‌های ماهواره‌ای داشته‌اند، مجددا مورد توجه قرار خواهند گرفت. صاایران نیز احتمالا فعالیت‌های خود را در حوزه ماهواره‌های سنجشی با دقت بالا (که برای نظارت بر زمین و مورد علاقه بخش‌های دفاعی است)، متمرکز خواهد کرد، احتمالا وزارت دفاع هم علاوه بر توسعه ماهواره‌برها، جدیت بیشتری برای توسعه سامانه‌های موقعیت‌یابی و ناوبری نشان خواهد داد. ضمن آنکه پژوهشکده مخابرات و تحقیقات ماهواره نیز (که هنوز تجربیات ماهواره مصباح را در چنته دارد)، می‌تواند محوری برای توسعه سازه پلتفرم ماهواره‌های ایران قرار گیرد. تشکیل کنسرسیوم دانشگاهی مشارکت دانشگاه‌ها در توسعه فضایی ایران، همواره یکی از چالش‌های جدی این بخش به شمار می‌رود که منتقدان بسیاری را به اعتراض واداشته است. البته هیچ‌کس مخالف ورود دانشگاه‌ها به حوزه فضایی نیست، اما عده کثیری، روش در پیش‌گرفته‌شده را ناکارآمد می‌دانند. در حال حاضر، هر یک از دانشگاه‌ها به صورت جداگانه به ساخت پلتفرم ماهواره‌ای خود می‌پردازند و ادعا می‌شود رسیدن به پلتفرم‌های صنعتی با مأموریت‌های تجاری، هدف نهایی این فعالیت‌هاست. به باور کارشناسان، فارغ از اینکه چنین هدف‌گذاری‌ای نامتناسب با مأموریت دانشگاه‌هاست، موازی‌کاری‌ای که به ساخت پلتفرم‌های متعدد سطح پایین منتهی می‌شود، تنها اتلاف بودجه و وقت است. تشکیل کنسرسیوم دانشگاهی راه‌حل جدیدی است که «حسن روحانی» در روز ملی فناوری فضایی برای حل این مشکل پیشنهاد کرد. این پیشنهاد به منظور ایجاد تقسیم کار میان دانشگاه‌ها داده شده است و احتمالا هدف اصلی، توسعه یک پلتفرم تحقیقاتی مشترک دانشگاهی است که به موجب آن دانشگاه‌ها به جای تلاش برای ساخت ماهواره‌ای صنعتی، تلاش خواهند کرد با فعالیت روی یک ماهواره تحقیقاتی مشترک، به تحقیق و توسعه درباره زیرسامانه‌های فضایی بپردازند. در این میان، پژوهشگاه هوافضای وزارت علوم با توجه به تجربه و جایگاه ویژه خود در حوزه فضایی، می‌تواند محوریت تشکیل این کنسرسیوم را بر عهده گیرد. علاوه بر این، توسعه کاربردهای سامانه‌های فضایی، از قبیل سامانه پایش محصولات کشاورزی یا پایش آلودگی و از این قبیل نیز می‌تواند موضوعات کاری بسیار جذابی برای دانشگاه‌ها باشد، به‌ویژه آنکه شواهد نشان می‌دهد هم‌اکنون در دانشگاه‌های مختلف، تجربیات ارزنده‌ای در این زمینه انباشته شده است. تشعشعات فضایی که یکی از گلوگاه‌های فناوری فضایی در ایران است نیز یکی از مهم‌ترین موضوعاتی خواهد بود که احتمالا به دلیل جذابیت‌های علمی مورد توجه کنسرسیوم دانشگاهی قرار خواهد گرفت. همچنین در صورتی که این کنسرسیوم بتواند ارتباطات خود را با شرکت‌های دانش‌بنیان بخش خصوصی (از جمله شرکت‌های عضو اتحادیه صنایع هوایی و فضایی ایران)، گسترش دهد، قادر است نقش دفاتر تحقیق و توسعه آنها را بر عهده گرفته و نیازمندی‌های آنها را برای ساخت سامانه‌های پیشرفته برطرف کند و از این راه به کسب درآمدهای واقعی مبتنی بر تولید دانش بپردازد. گسترش همکاری‌های بین‌المللی امروزه تقریبا در هیچ کشوری، توسعه فناوری فضایی به صورت کاملا بومی پیگیری نمی‌شود؛ چرا‌که نیازمند سرمایه‌گذاری بسیار کلان و مجموعه گسترده‌ای از فناوری‌های بسیار پیشرفته است که در اختیار داشتن تمام آنها از عهده کمتر کشوری برمی‌آید. ضمن آنکه عرصه فضا ذاتا بدون مرز است و به همین دلیل، بستر بسیار مناسبی برای شکل‌دادن همکاری‌های صلح‌آمیز و تقویت فضای دوستی میان کشورهاست. کشور ما نیز مانند دیگران نیازمند انجام چنین همکاری‌هایی است که خوشبختانه با دمیدن طلوع توافق در آسمان سیاست خارجی کشور، ظرفیت برقراری ارتباطات بین‌المللی بیش از پیش فراهم می‌شود. همچنین قرار‌دادن ماهواره مخابراتی در مدار زمین‌آهنگ از اهداف بلندی است که در صورت تکیه صرف به فناوری بومی، بیشتر به یک آرزوی بلندپروازانه می‌ماند؛ چرا‌که با وجود تمام پیشرفت‌های فضایی، هنوز تا ساخت و پرتاب ماهواره‌های مخ‍‍ابراتی سنگین، راه بسیاری در پیش داریم ضمن آنکه در حال حاضر، حتی کشورهای قدرتمند نیز به دلیل ملاحظات اقتصادی، خود به تنهایی مبادرت به این کار نمی‌کنند. اما جذابیت اقتصادی مخابرات فضایی، لزوم حفظ نقاط مداری و استقلال در حوزه رسانه‌های دیداری و شنیداری، به حدی است که نمی‌توان از در‌اختیار‌گرفتن حوزه ماهواره‌های مخابراتی صرف‌نظر کرد و کشور ما سالانه میلیون‌ها دلار ارز را بابت دریافت خدمات این نوع ماهواره‌ها، به صاحبان این صنعت پرداخت می‌کند. کشورمان برای حفظ تنها نقطه مداری باقیمانده برای خود، نیاز دارد تا یک ماهواره مستقل ملی را در این نقطه (که بر مدار زمین‌آهنگ واقع شده است)، قرار دهد. دسترسی به این مدار که حدودا 36هزارکیلومتر از زمین فاصله دارد، هم‌اکنون برای ماهواره‌برهای ایرانی مقدور نیست و اگر با عینک واقع‌بینی نگاه‌ کنیم، به نظر نمی‌رسد به این زودی‌ها نیز این قابلیت به دست‌ آید. بنابراین، ایران نیازمند ایجاد یک همکاری بین‌المللی است یا باید با خرید یک ماهواره خارجی و استقرار آن در مدار، این نقطه را حفظ کند؛ برای مثال کشور امارات به لحاظ منابع مالی فراوان، هم‌اکنون به تنهایی اقدام به خرید ماهواره و استفاده تجاری از آن می‌کند. راه دیگری نیز پیش‌پای ایران وجود دارد که برای اولین‌بار «رضا تقی‌پور»، وزیر وقت ارتباطات و فناوری اطلاعات در سال‌91 در نخستین اجلاس وزرای ارتباطات و فناوری اطلاعات و چهاردهمین نشست سران مخابراتی کشورهای عضو اکو آن را پیشنهاد داد و چندی پیش نیز در جلسه‌ای، مجددا بر آن تأکید شد. اغلب کشورهای عضو پیمان اکو را کشورهایی تشکیل می‌دهند که ضمن نشان‌دادن علاقه برای در اختیار داشتن ماهواره‌های مخابراتی، به تنهایی قادر به خرید آن نیستند یا به دلیل آنکه هیچ‌کدام ظرفیت استفاده کامل از یک ماهواره را ندارند، خرید ماهواره برای آنها اقتصادی نیست. از آنجایی که همه این کشورها در منطقه‌ای قرار گرفته‌اند که یک ماهواره می‌تواند تمام آنها را پوشش دهد، این کشورها می‌توانند همگی یک ماهواره را به صورت مشترک خریداری کنند. در اینجا ایران می‌تواند ضمن اجتناب از برخورد با مسئله تحریم‌ها (که هنوز هم برقرار است)، نقطه مداری خود را به عنوان بخشی از سرمایه مورد نیاز، پیشنهاد دهد و بدین‌ترتیب ضمن سرمایه‌گذاری مالی کمتر، صاحب سهمی از ماهواره شده که نیازهایش را برطرف می‌کند و علاوه بر آن، نقطه مداری خود را نیز حفظ خواهد کرد. این خرید مشترک همچنین می‌تواند سرآغاز همکاری‌های علمی و فنی با کشورهای قدرتمندتر عضو این پیمان مانند ترکیه باشد.

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.