|

تفاوت‌های بنیادین دیدگاه دولت پیشین و دولت جدید در صنعت فضایی ایران

چرخش تند در مسیر توسعه فضایی ایران با تدبیر اصلاحات

محمدامین آهنگری . روزنامه‌نگار و کارشناس هوافضا

هرچند «حسن روحانی»، اصلاحات در بخش فضایی ایران را در شرایطی کلید زد که بیش از یک سال انتظار کشنده، کارشناسان فضایی را فرسوده کرده و چراغ امید در حال خاموش‌شدن بود، اما عمق تغییرات نشان داد آرامش این سکوت، توفانی در پی داشت. ابعاد این اصلاحات به حدی بود که می‌توان آن را دومین انقلاب در بخش فضایی ایران، پس از تغییرات گسترده سال 89 توسط «محمود احمدی‌نژاد»، نامید. تیغ جراحی «روحانی» چنان تیز بود که صدای بسیاری را درآورد و رئیس‌جمهور ایران به تعطیل‌کردن توسعه فضایی کشور متهم شد. به‌هر‌ترتیب آشکار است از‌این‌پس، مسیر توسعه فضایی ایران با چرخشی جدی مواجه خواهد شد که ریشه آن، از تفاوت‌ بنیادین نگاه دولت پیشین و دولت جدید به فناوری فضایی نشئت می‌گیرد. آغاز یک توفان کلید انجام تغییرات در بخش فضایی کشور از همان ابتدای ریاست‌جمهوری «حسن روحانی» زده شد و «اکبر ترکان»، مشاور ارشد رئیس‌جمهور، به‌همراه یک کمیته مشورتی از صاحب‌نظران، مسئولیت طراحی مسیر جدید را برعهده گرفتند. با اینکه در ابتدای امر، کار به سرعت پیش می‌رفت و ضرب‌العجل‌ها به‌سر می‌آمد، اما پس از انتقال مسئولیت به «محمد شریعتمداری»، معاون اجرایی رئیس‌جمهور، ناگهان سکوتی بر فضا حاکم شد و این وضعیت نزدیک به یک سال و اندی ادامه داشت تا اینکه چندی پیش رئیس‌جمهور طی حکمی دستور تشکیل مرکز ملی فضایی را صادر کرد و اجرای آن را برعهده «سورنا ستاری»، معاون علمی خود، گذاشت. همچنین «روحانی» اختیارات خود در شورای‌عالی فضایی را به «ستاری» تفویض کرد که این‌بار موج اصلاحات بخش فضایی، برخلاف دفعه پیش، تا ارتفاع بلندی برخاست، به‌گونه‌ای که نه‌تنها ساختار فضایی کشور از حالت متمرکز با زعامت سازمان فضایی ایران در نهاد ریاست‌جمهوری به یک ساختار غیرمتمرکز با محوریت معاونت علمی و فناوری ریاست‌جمهوری، وزارت علوم و وزارت ارتباطات تبدیل شد، بلکه بسیاری از مدیران کلیدی نیز تغییر کردند تا تفکر حاکم بر بخش فضایی ایران به‌طور کلی دگرگون شود. ساختار جدید درواقع ساختار اولیه بخش فضایی کشور است به‌علاوه مرکز ملی فضایی ایران. (گفتنی است ساختار اولیه در دوره ریاست‌جمهوری «محمود احمدی‌نژاد» تغییر کرده بود.) تفاوت‌های بنیادین 2 رئیس‌جمهور در نگاه به فضا افزایش غرور ملی با تأکید بر دستاوردهای فناورانه متخصصان کشور و بحث بومی‌سازی، جانمایه آنچه بود که «محمود احمدی‌نژاد» از پرداختن به فناوری فضایی دنبال می‌کرد یا حداقل هدفی بود که به‌صورت آشکار نشان داده می‌شد، چراکه برخی کارشناسان معتقدند اهداف پشت‌پرده‌ای نیز در لوای فناوری فضایی دنبال می‌شد که منظور این نوشتار بیان آنها نیست. دیدگاه پرداختن به فضا برای افزایش غرور ملی (که تا حدی در سند چشم‌انداز توسعه هوافضا نیز بر آن تأکید شده)، موجب رواج نگاه تبلیغاتی به فناوری فضایی شده بود و رئیس‌جمهور سابق را بر آن داشت تا بخش اعظم مجموعه‌های فضایی کشور را در هم ادغام کرده و آنها را به نهاد ریاست‌جمهوری که به‌عنوان یکی از سیاسی‌ترین نهادهای کشور شناخته می‌شود، منتقل کند. چنین دیدگاهی به فضا موجب شد تا پروژه‌های پر‌سر‌و‌صدایی از قبیل اعزام انسان به فضا در اولویت قرار گیرند. بدین‌ترتیب پس از چند سال سرمایه‌گذاری کلان و کم‌سابقه روی این دیدگاه، فرستادن میمون‌های «پیشگام» و «فرگام» به فضا به‌عنوان مهم‌ترین دستاوردهای فضایی ایران حاصل شدند. نقطه مقابل دیدگاه‌های دولت گذشته، نگاه کاربردی به فضا با تأکید بر همکاری‌های بین‌المللی است. در این دیدگاه، فضا بیش از آنکه عرصه تبلیغات باشد، جایگاه فعالیت‌های اقتصادی است. دستیابی به منافع فضا، نیازمند ساخت یا خرید ماهواره‌ و استفاده از ماهواره‌برهای داخلی و خارجی بر حسب نیاز است و پروژه‌هایی از قبیل اعزام انسان به فضا در آن نقش کم‌رنگی دارند. همین نگاه موجب شد تا «روحانی» حکمی را صادر کند که به موجب آن، بخش‌های فضایی مجددا به وزارتخانه‌های قبلی خود بازگردند، چراکه این وزارتخانه‌ها کاربران اصلی خدمات فضایی هستند؛ به‌ویژه وزارت ارتباطات و فناوری اطلاعات که هم‌اکنون از خدمات ماهواره‌های خارجی استفاده می‌کند. البته برای جلوگیری از موازی‌کاری و ایجاد هماهنگی در آرایش غیرمتمرکز نهادهای فضایی، رئیس‌جمهور در حکم خود، تشکیل مرکز ملی فضایی را نیز در دستور کار قرار داده است. آرایش جدید بخش فضایی کشور توسعه فضایی ایران در دولت پیشین با محوریت چند نهاد پیگیری می‌شد. سازمان فضایی و پژوهشگاه فضایی ایران را (که در سال‌89 زیرمجموعه نهاد ریاست‌جمهوری قرار گرفتند) می‌توان به‌عنوان کلیدی‌ترین نهادهای مؤثر در بخش فضایی ایران نام برد که نقش بسیار مهمی در سیاست‌گذاری و پیشبرد فناوری فضایی در کشور داشتند. مجموعه وزارت دفاع نیز از مجموعه‌های دیگری است که عمده فعالیت خود را در بخش ماهواره‌برها متمرکز کرده است و پیش از این توانسته پرتاب‌های موفقی را به انجام برساند. ناگفته نماند یکی از زیرمجموعه‌های صا‌ایران به‌عنوان زیرمجموعه وزارت دفاع نیز در حوزه ساخت ماهواره فعالیت می‌کند که هرچند در دولت پیشین خاموش به نظر می‌رسید، اما چندی پیش با فرستادن ماهواره فجر به فضا نشان داد که هنوز فعال است. مجموعه‌های پراکنده دیگری نیز مانند پژوهشکده مخابرات و تحقیقات ماهواره، دانشگاه‌های شریف، امیرکبیر، علم و صنعت، مالک‌اشتر و خواجه‌نصیر هم در زمینه توسعه فناوری ماهواره‌ها فعالیت داشتند که از سوی شورای‌عالی علوم تحقیقات و فناوری (عتف) مورد حمایت قرار می‌گرفتند. جالب آنکه شورایعالی فضایی کشور که طبق قانون باید بالاترین مرجع سیاستگذاری در حوزه فضایی کشور باشد، تاکنون کمترین تأثیر را در این بخش داشته است. اصلاحات «روحانی» که اواخر سال‌93 کلید خورد و تقریبا در اوایل سال جدید اجرایی شد، اجزای اصلی ساختار پیشین را به‌کلی دگرگون کرد. به‌گونه‌ای که پژوهشگاه فضایی به مجموعه‌های اولیه خود تجزیه شد و پژوهشکده تحقیقات فضایی آن به همراه سازمان فضایی به وزارت ارتباطات بازگشتند. همچنین پژوهشکده سامانه‌های فضانوردی نیز به حالت اولیه خود یعنی پژوهشگاه هوافضا در وزارت علوم بازگشت و مرکز ملی فضایی به‌عنوان دبیرخانه شورای‌عالی فضایی تشکیل شد. آینده‌سازان فضایی کشور اکنون که آرایش زمین بازی در بخش فضایی ایران تغییر کرده است، پیش‌بینی می‌شود نقش بازیگران این حوزه نیز دستخوش دگرگونی‌های جدی شود. با این تغییرات، «حمید فاضلی» در سازمان فضایی ایران جای خود را به «محسن بهرامی» داد و «محمد ابراهیمی» از پژوهشکده سامانه‌های فضانوردی رفت و با تغییر نام این پژوهشکده به پژوهشگاه هوافضا و بازگشت آن به وزارت علوم، «فتح‌الله امی» بر مسند ریاست آن تکیه زد. همچنین «جهانگیر جدی» ‌نیز با برعهده‌گرفتن مسئولیت مرکز ملی فضایی، به سکانداران بخش فضایی کشور اضافه شد. بدین‌ترتیب می‌توان گفت این سه نفر کلیدی‌ترین مردان رئیس‌جمهور برای ساختن مسیر آینده فضایی کشور در دولت جدید خواهند بود.

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.