سوفافِ خشونت
گیتی صفرزاده
شاید شما هم شاهد این اتفاق بودهاید که وسط یکدعوای جدی، یکنفر به وسط میآید و با گفتن جملهای که جنبه شوخی دارد، باعث میشود ناخودآگاه لبخندی بر لب طرفین دعوا بنشیند و آمپرشان پایین کشیده شده و ماجرا ختمبهخیر شود. حالا چه نتیجهای میخواهیم از این ماجرا بگیریم؟ لابد یک نتیجه عقلانیاش این است که همیشه موقع دعوا یکآدم شوخطبع دوروبرتان داشته باشید که کار بیخ پیدا نکند. اما واقعیت این است که خشونت خیلی از اوقات جلوه ظاهریاش آنقدر مشخص و واضح مثل یکدعوای خیابانی نیست تا بشود با شوخطبعی فکری به حالش کرد. اغلب ما تصورمان از خشونت اخبار کشتار داعش یا جزئیات تکاندهنده فلان قاتل زنجیرهای در بلاد کفر یا تصویر مرد روانپریشی است که با مشت به صورت همسرش میکوبد. وقتی سرمان را از پنجره ماشین بیرون میآوریم تا نسبتهای فامیلی فلان رانندهای را که بدون راهنما یکدفعه پیچیده جلویمان با فریاد به همه یادآوری کنیم یا زمانی که برای وادارکردن بچهمان به کاری صدایمان را در فرکانس بالاتری قرار میدهیم یا موقعی را که محض تفریح لگدی هم به سطلزباله گوشه خیابان میزنیم جزء رفتارهای خشونتآمیز به حساب نمیآوریم. ولی متأسفانه باید این را قبول کنیم این رفتارها هم مصداق خشونت هستند. حالا ممکن است شما بگویید بین خشونتی که باعث کشتن و تکهتکهکردن یک آدم بیگناه میشود با یک فریاد یا لگد ساده- که آنهم اغلب توجیه موجهی دارد! - فرق زیادی است، اما نکته اصلی همینجاست که خشونتهای بزرگ و فجیع معمولا از تلنبارشدن همین خشونتهای کوچک و بهظاهر بیاهمیت بهوجود میآیند. البته منظورمان این نیست که حالا هرکس یک دادی سر دیگری کشید، قاتل بالفطره است یا هر بچهای که والدینش با صدای بلند چیزی به او گفتند، باید به دادگاه رسیدگی به خشونت خانگی پناه ببرد -اصلا اسم چنین دادگاهی تابهحال به گوشتان خورده؟! - بلکه مقصودمان متوجهکردن شما بر این نکته است که مفهوم خشونت خیلی وسیعتر از آن چیزی است که در ذهن اغلب ما وجود دارد. وقتی همسرمان را بابت انجامدادن یا ندادن کاری که مطابق میل و خواسته ماست، تهدید میکنیم، وقتی با القاب و کلمات زشت دوست، همکار یا همشهری خود را صدا میزنیم، وقتی در مواجهه با پدیدهای مثل دزدی اولین انگشت اتهاممان را به سمت اتباع خارجی حاضر در محل میگیریم، در حقیقت داریم یک رفتار خشونتآمیز نشان میدهیم. به حقدانستن خودمان در انجام این رفتارهای شخصی و خانوادگی است که در ابعاد وسیعتر باعث میشود کاسب با مشتری، رئیس با کارمند و صاحبمنصب با زیردست رفتار زورمندانه و حقبهجانبانه داشته باشند و درنهایت از ساختار اجتماعی شاکی میشویم که خودمان هم در آن سهیم بودهایم. امروزه که روانشناسان و جامعهشناسان فرصت پیدا کردهاند که آدمها و جامعه را از سیر تا پیاز مورد بررسی و تحلیل قرار دهند، حتی معلوم شده است هر رفتاری - چه در سطح فردی و خانوادگی و چه در سطح اجتماعی و حکومتی- که باعث ایجاد حس نابرابری و عدمامنیت شود، نشانی از خشونت دارد. شما میتوانید همینالان بگویید همه حرفهایی که گفتی قبول، ولی مسئله اصلی این است این خشونت حتما علت و عللی دارد که باید آنها را شناخت و در موردشان حرف زد. فیالمثل فشارهای اقتصادی میتواند یکی از دلایل بروز خشونت باشد. از مسائل فرهنگی و تربیتی هم نباید غافل شد. کمبهادادن به فضای هنر و نقش آن در تلطیف روحیه و گسترش فکر هم میتواند دلیل مهم دیگری باشد. جلوتر که برویم حتی پای استبدادزدگی دیرینه و مسائل عرفی هم به میان میآید. همه اینها به جای خود درست، ولی دلم میخواهد یکبار دیگر شما را به مثال ابتدای این نوشتار برگردانم؛ یعنی همان جایی که با یک جمله شوخطبعانه میشد فضای یک دعوا را عوض کرد و اینبار نتیجهگیری دیگری انجام دهم. اینکه طنز و شوخطبعی یکی از عوامل موثر در کاهش خشونت هستند. صدالبته منظور این نیست که در مقابل رفتارهای خشونتآمیز (از برخورد فیزیکی گرفته تا خشونتهای روانی) باب شوخی و خنده را با طرف مقابل باز کنید. طنز قطعا نمیتواند کسی را که همنوعش را سلاخی میکند، متوقف کند یا تغییر دهد، اما میتواند زمینههای تبدیلشدن آدم به سلاخ را کاهش دهد. طنز میتواند درست در لحظهای که خودمان را تنها فرد صاحب حق و رأی درست میدانیم، تصویر خندهدار دیکتاتور درونمان را مقابلمان بگذارد. طنز قادر است لحظاتی بزند روی شانهمان و بگوید ای بابا، این ماجراها آنقدر که فکر میکنی هم جدی نیستند و درعینحال جای دیگر دستش را بگذارد روی شانهمان و بگوید همه آنچیزهایی که میبینی و ناراحتت میکند، من هم میبینم و جوابشان را میدهم. طنز و شوخطبعی گاهی میتواند با وادارکردن ما به قهقههزدن مثل یک پمپاژ قلبی از سکته روحی و روانیمان جلوگیری کند و در نهایت در جامعهای که فرصت طنز و شوخی و انتقاد فراهم باشد، خشمهای فروخفته -که بخشی مهمی از آنها ناشی از نارضایتیهای اجتماعی است-امکان خروج به شکل مناسب پیدا میکنند و تبدیل به خشمهای کوچک و بزرگی که اینروزها زیاد در دوروبرمان میبینیم، نمیشوند. خدا رحمت کند کیومرث صابریفومنی یا همان شخص شخیص گلآقا را. همان زمانی که عدهای به طعنه سوپاپ مینامیدندش، خودش جلوتر از همه پیشقدم شد و لفظ مبارکه سوفاف را بر زبان آورد تا بگوید هر دیگ بخاری احتیاج به یک خروجی دارد تا منفجر نشود. خوشحال بود که این را مردم میفهمند، نگران بود که مسئولان متوجه نشوند!
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.