|

رؤیا تاریخ را جذاب می‌کند

طبق معیارهای فضانوردان یا نویسندگان داستان‌های علمی-تخیلی، مورخان افرادی کم‌جرأت و دست‌به‌عصا هستند که تنها فکر و ذکرشان یک گونه ضعیف، گونه بشر روی یک سیاره بسیار کوچک، سیاره زمین است. اما زمین استثنایی است؛ تا این لحظه جای دیگری را در کیهان نمی‌شناسیم که این‌همه اتفاق در آن رخ داده باشد و امروزه نیز در حال رخ دادن باشد. بر اساس معیارهای کهکشانی، تاریخ دنیا داستانی کوچک محسوب می‌شود، اما از نوع خوب آن. از این گذشته، بشر در قیاس با حیوانات نظر به بیرون دارد. دامنه دل‌نگرانی‌های انسان از کائنات می‌گذرد و فراتر از آن به جهان‌های نادیده‌ای می‌رسد که به طرزی زنده تجسم می‌یابد یا به نحوی اسرارآمیز آشکار می‌شود. نه فقط هرآنچه انجام می‌دهیم؛ بلکه هرچیزی که به ذهن ما خطور می‌کند، بخشی از تاریخ ماست. کتاب حجیم «تاریخ جهان» نوشته فیلیپ فرناندس آرمستو تلاشی است در همین راستا؛ تلاشی برای ارائه تاریخ علم و هنر، سرگرمی‌ها و فلسفه، افکار و رؤیاها. اساس اینها بی‌درنگ به گذشته بدل شده و می‌شود و دائم در حال رسیدن و تبدیل شدن به تاریخ است. اگرچه داستان کتاب «تاریخ جهان» داستان بشر است، هرگز نمی‌تواند صرفا امری انسانی باشد چون مفهوم نوع بشر به تنهایی معنای کاملی نمی‌دهد؛ چراکه ما نیز همراه دیگر حیوانات به بهترین نحو در محل سکونت‌مان بررسی می‌شویم. از این‌رو، نمی‌توانیم تاریخ خودمان را درک کنیم مگر در بافت زندگی‌مان. کتاب «تاریخ جهان» دو داستان در هم‌تنیده است؛ داستان تعامل انسان‌ها با طبیعت و تعامل انسان‌ها با یکدیگر. داستانی محیط‌محور درباره بشر است که خود را از بقیه طبیعت دور می‌کند و به دنبال رابطه‌ای است که بتواند توازنی میان بهره‌برداری سازنده و ویران‌کننده به وجود آورد. داستان فرهنگ محور درباره این است که چگونه فرهنگ‌های بشری به صورت دوجانبه تاثیرگذار و درعین‌حال متقابلا از یکدیگر متمایز شده‌اند. هر دو داستان هزاران سال ادامه داشته است. نمی‌دانیم که آیا این داستان‌ها به پیروزی می‌انجامد یا به مصیبت. البته نویسنده کتاب تاکید دارد این کتاب نمی‌خواهد تمام تاریخ دنیا را در یک کتاب بگنجاند، بلکه تاروپود این کتاب از تارهایی گزیده بافته شده است. خواننده در هر دور شاهد تنیده‌شدن این تارها خواهد بود که در طول داستان امتداد یافته است. ازاین‌رو، این کتاب می‌کوشد با اکولوژی تاریخی انسان‌محور - مضمون زیست‌محیطی - خوانندگان را به سوی مفاهیم یکسان باز‌گرداند: معاش، سرپناه، بیماری، انرژی، تکنولوژی و هنر. به این دلیل که در داستان جهانی تعامل بشر که مضمون فرهنگی دارد، مدام به شیوه‌هایی که مردم با هم ارتباط برقرار می‌کنند بازمی‌گردیم: تجارت، جنگ، امپریالیسم، زیارت، ردوبدل‌کردن هدایا، دیپلماسی، سفر و همچنین به چارچوب‌های اجتماعی آنها: حوزه‌های سیاسی و اقتصادی، گروه‌ها و دسته‌بندی‌های بشری، دولت‌ها و تمدن‌ها، جنسیت‌ها و نسل‌ها، طبقات و هویت گروه‌ها. تاریخ آن اندازه که به طرح مسئله مربوط است، به توصیف یا روایت یا پاسخ‌گویی محدود نمی‌شود. از این‌‌رو، نویسنده کتاب اذعان دارد کسانی که این کتاب را می‌خوانند نباید انتظار داشته باشند واقعیت سرراست را بیاموزند یا دانش مسلمی کسب کنند. نویسنده مدعی است هیجان تاریخ در پرسیدن سؤال مناسب است نه گرفتن پاسخ مناسب. در نظر آرمستو اغلب مواقع بیشترین چیزی که می‌توانیم بدان امیدوار باشیم، شناسایی مسائلی است که بحث‌برانگیزند. حتی درباره انواع صحیح سؤالاتی که باید پرسیده شود، توافقی میان مورخان وجود ندارد. براین‌اساس، او در فرایند تاریخ‌نگاری خود به طرح پرسش‌های فلسفی تمایل دارد: اینکه تاریخ چگونه رخ می‌دهد؟ چه چیزی موجب تغییر می‌شود؟ آیا این تغییرات تصادفی است یا تابع قوانین علمی؟ آیا نیروهای غیرشخصی‌ای که فراتر از کنترل انسانند، عواملی نظیر عوامل زیست‌محیطی و ... آن را تعیین می‌کنند؟ یا تغییر صرفا بیرونی‌کردن ایده‌هایی است که در ذهن بروز می‌کند و از طریق کنش انسان به جهان وارد می‌شود؟ و اگر این یک آمیزه است، توازن چیست؟ البته در کتاب «تاریخ جهان» منابع موجود موجب محدود‌شدن تخیلات نویسنده نشده است؛ چراکه در نظر آرمستو گاه اینها سرنخ‌هایی عینی از آن چیزی است که مردم واقعا انجام داده‌اند؛ ردپای سرگردانی‌های آنها، باقی‌مانده غذایی که می‌خورند، تکه‌هایی از تکنولوژی آنان، خرابه‌های به‌جا‌مانده از خانه‌های‌شان، نشانه‌های بیماری در استخوان‌های‌شان. اما منابع معمولا آنچه را بوده به همانگونه که بوده، نشان نمی‌دهند؛ بلکه به گونه‌ای نشان می‌دهند که مردم می‌خواسته‌اند آن را در هنر و مصنوعات و نوشته‌های خود نشان دهند. ازاین‌رو، در نظر آرمستو کار مورخ این نیست که بگوید گذشته چگونه بوده؛ بلکه ترجیحا آن است که بگوید زندگی در این گذشته چه حال‌وهوایی داشته است، چون به زعم او، این همان چیزی است که شواهد می‌خواهند آشکار کنند. این کتاب در 30 فصل تنظیم شده است که می‌توان گزارشی بسیار مختصر از مسیر تاریخ‌نگاری آرمستو در این اثر ارائه داد. فصل اول با بحث درباره ایمو آغاز می‌شود؛ بوزینه معروف ژاپنی. فصل دوم به بررسی بقایای باستان‌شناسی یک ضیافت باستانی می‌پردازد تا مسائل اصلی فصل را مشخص کند و با مرور تاریخ این دوران در فصل‌های بعدی به بابل می‌پردازد. فصل ششم شامل بخش‌ تازه‌ای درباره بنی‌اسرائیل و بررسی بیشتر آیین بودایی است. در فصل هفتم بحث بیشتری درباره روم شده است. فصل هشتم شامل بررسی کامل‌تر چین در دوران تانگ است. در فصل 15 به عصر رنسانس بیشتر پرداخته شده است. در فصول بعدی بررسی اصلاحات پروتستان، انقلاب فرانسه، جنگ‌های ناپلئونی پیش کشیده شده. در ادامه، بحث‌های جدیدی درباره فمینیسم در مصر، ایالات متحده و همچنین تقلا برای آفریقای امروزی مطرح می‌شود. فصل بعدی شامل بحث‌ تازه‌ای در مورد ناسیونالیسم و تشکیل دولت در آلمان، ایتالیا و ایالات متحده است و اما در فصل‌های آخر، نویسنده با طرح داستان دولورس خیمنس و نقش او در انقلاب مکزیک، می‌کوشد اطلاعات مهم دیگری درباره تاریخ قرن بیستم و دهه اول قرن بیست‌ویکم ارائه دهد. همچنین آرمستو در فصول آخر می‌کوشد تاریخ‌نگاری خود از تاریخ جهان را با مسائلی همچون تحولات سیاسی و اجتماعی، بحران‌های ملی و گرم‌شدن زمین به‌ر‌وز کند.

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.