|

دولت؛ یک نزاع کهنه

نیکوس پولانزاس (1979-1936) متفکری یونانی- فرانسوی است که در دهه 70 میلادی در کنار آلتوسر، یکی از مهم‌ترین نمایندگان مارکسیسم ساختارگرا به شمار می‌رفت. او که ابتدا لنینیست بود، به‌تدریج به کمونیسم اروپایی گروید و بیش از هرچیز با تحلیل‌های نظری‌اش درباره دولت شناخته می‌شود. به‌علاوه نمی‌توان از سهم او در پیشبرد تحلیل مارکسیستی درباره فاشیسم و طبقات اجتماعی در جهان معاصر چشم پوشید. اوایل انقلاب اثر مهمی از او با عنوان «فاشیسم و دیکتاتوری» به فارسی ترجمه شد (انتشارات آگاه) و چندسال پیش نیز «طبقه در سرمایه‌داری معاصر» (انتشارات رخداد نو). در دهه 70 میلادی، مناقشه مشهور پولانزاس با رالف میلیبند درباره ماهیت دولت، به یکی از مشهورترین بحث‌های مارکسیستی در این زمینه بدل شد که در آن میلیبند از الگوی ابزارانگارانه دولت در نظام سرمایه‌داری دفاع می‌کند، حال آنکه پولانزاس موضعی ساختارگرایانه می‌گیرد. مارکس، خود دو موضع نظری متفاوت نسبت‌به ماهیت دولت مدرن داشت: او در آثاری مانند «دیباچه‌ای بر نقد اقتصاد سیاسی» و «مانیفست کمونیسم»، معتقد است دولت ابزار و خدمت‌گزار طبقه مسلط و فاقد هرگونه استقلال عملی نسبت‌به آن است، ولی در آثاری مثل «هجدهم برومر» و «لویی بناپارت» از استقلال نسبی دولت سخن می‌گوید که به موجب آن در شرایط‌ گذار و استثنایی، دولت به‌عنوان مجموعه‌ای از دستگاه‌های اداره پیچیده، از طبقه مسلط استقلال عملی نسبی می‌یابد. میلیبند در کتاب «دولت در جامعه سرمایه‌داری»، معتقد است کارکرد دولت در خدمت منافع سرمایه‌داری است. او دو دلیل برای این امر می‌آورد:(1) خاستگاه‌های اجتماعی اعضای دولت و (2) پیوندهای شخصی و تأثیر متقابل میان اعضای دولت و نخبگان طبقه حاکم. پولانزاس در مقابل مدعی است دولت از لحاظ عینی یک موجودیت سرمایه‌دارانه است که در خدمت هیچ مقصودی نیست، جز حفظ وجه تولید سرمایه‌دارانه. علاوه‌براین، به اعتقاد او اگر اعضای طبقه حاکم همان افرادی‌ هستند که دولت را اداره می‌کنند، این قضیه تصادفی بیش نیست: دولت در خدمت منافع سرمایه‌داری است، صرف‌نظر از اینکه چه کسی آن را اداره می‌کند. او در نقد خود می‌گوید: «رابطه میان طبقه بورژوا و دولت، رابطه‌ای عینی است، یعنی اگر کارکرد دولت در یک فرماسیون اجتماعی مشخص، با منافع طبقه حاکم منطبق می‌شود، دلیل آن خود نظام سرمایه‌داری است: مشارکت مستقیم اعضای طبقه حاکم در دم‌و‌دستگاه دولت نه علت، بلکه معلول است...» میلیبند در مقابل در پاسخ به پولانزاس معتقد است موضع او هیچ‌جایی برای عاملیت باقی نمی‌گذارد و بیش‌ازحد بازدارنده است. دیدگاه او به افراد اجازه نمی‌دهد با اراده آزاد خود تصمیم بگیرند، بلکه برعکس تنها ساختار جامعه است که تصمیم‌های افراد را می‌سازد: «زیرا تأکید انحصاری او بر «روابط عینی» حاکی از این است که هر آنچه دولت، همیشه و در هر زمان، انجام می‌دهد بی‌کم‌و‌کاست با این روابط عینی تعیین می‌شود: به عبارت دیگر، محدودیت‌های ساختاری سیستم آن‌قدر الزام‌آور است که اداره‌کنندگان دولت را به مجریان و کارمندان سیاست‌هایی بدل می‌کند که سیستم بر آنها تحمیل می‌کند». مباحثه پولانزاس و میلیبند در مورد دولت، صرف‌نظر از اهمیت نظری آن، جریان‌های مارکسیستی زمان خود را به دو گروه مخالفان و موافقان هر یک، تقسیم کرد و به مناقشات مهمی دامن زد.

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.