غزاله هدایت و نمایشگاه عکس «رُفتهها»یش
عبور از میانمایگی
حسین گنجی
«همواره برایم معما بوده است که این مرز درون و بیرون کجا بوده یا کجا این مرز تمام میشود». هرکس این جمله را بخواند، خواهناخواه بهنوعی دست به عمل فلسفیدن زده است. حال اگر بخواهیم این دستزدن به فلسفه را از مسیر لنزهای دوربین عکاسی تجربه کنیم، کار، بسیار سخت میشود. به گونهای که باید به در زد تا دیوار بشنود. وقتی عکاسی سراغ فلسفه میرود کاری که متن تا کنون بر دوش داشته و دیگر هنرها به سختی قادر بودند به سراغش بروند و از پسش بربیایند؛ یعنی ماجرا قدری پیچیده است. تو باید چیزی را نشان دهی که دلالت بر چیز دیگری کند. باید نشانه بیاوری، باید ایجاز به کار ببری، باید خیلی آرام خیلی با طمأنینه مخاطب را در یک چرایی بزرگ، به یک چگونگی عمیق بکشانی، طوری که بر سر هر تابلو برای پاسخهایش، زمان را از دست بدهد. این یعنی بازگشت به همان مشخصه اصلی و آغازین عکاسی که بابک احمدی در کتاب نشانهشناسی از آن یاد میکند. او میگوید مشخصه اصلی عکاسی ایجاد معناست؛ یعنی فرض وجود حجمی که پشت سطح ساده و روشن هر عکس و پیشروی آن ادامه دارد. غزاله هدایت در نمایشگاه عکسی که با عنوان رُفتهها در گالری «ایجی» به نمایش گذاشت، وجوه خلاقه و معنای هنر عکاسی را به نمایش گذاشته است. دست به نمایش کارهایی زده است که شاید دیگر هنرها کمتر به آن سمتوسو نگاه دارند یا میتوانند نگاه داشته باشند. پییر بوردیو عکاسی را هنر میانمایه میداند که فقط دست به خلق واقعیت میزند و حداکثر یک همانند خوب است برای محیطی که به آن هرروز نگاه میکنیم. در صورتی که نگرش عکاسی نو خلاف این را نشان میدهد. در عکسهای غزاله هدایت فضایی به تصویر درآمده است که هم کمتر دیده شده و هم از منظر دیگر هنرها نیز بدان بهدرستی پرداخته نشده است. یک دنیا و غار افلاطونی را به نمایش گذاشته که اول از شدت سادگی تصاویر خندهات میگیرد بعد تو را مجذوب اینهمه سادگی بیرحمانه میکند بهگونهای که باید چندبار برگردی و عکس قابشده پیشین را ببینی و لمس کنی که آیا این یک تکه کاغذ عکس است یا اینکه نه واقعا از چیزی عکس گرفته شده است. انگار کسی برود سر مرز و بیخیال محیط کشور داخلی و خارجی بایستد درست سر مرز و از خط رنگی مرزی روی آسفالت داغ طوری عکس بگیرد که انگار از خط رنگی حاشیه یکی از خیابانهای اصلی شهر عکس گرفته است. شاید هردو معنای ظاهریشان یکی است، یعنی خط رنگی روی آسفالت، اگر برچیده شود، خونها خواهد ریخت و مصیبتها دربر خواهد داشت و برچیدن خط دوم، یا حتی پاکشدنش، برای هیچکس اهمیتی در بر نخواهد داشت. در جایی با خطوط نور و سایهروشن توانسته مرز را نشان دهد؛ مرز وجود و عدم، مرز درون و بیرون و گاهی با رقص سایهها در حاشیه ملحفه روی تخت این منظور را رسانده است. سوژهها بسیار سادهاند، در عکسی چندپاکتنامه روی میز، در عکس دیگر، سطح خود میز با نور ملایم، در عکس دیگر سطح پارچه که قدری چروک خورده، یا از ایندست سطوح و اشیا شاید بیمقدار و دمدستی برای این منظور بهره برده شده است. نوع نور طبیعی تابیدهشده به سطح ساده سوژه عکس تمام خوراک و واژگان تولید معنا را بر دوش دارد؛ همان نوری که در فلسفه اشراق بدان زیاد پرداخته شده و همان است که مرز بین وجود و عدم را به نمایش میگذارد. همهچیز از نور است اگر جای چیزی تمام میشود، فقدان نور باعث آن شده و جایی اگر چیزی شروع به آغازیدن میکند، حضور نور باعث آن شده است. نور در فلسفه اشراق مبدأ و میعادگاه همهچیز است. در عکاسی هم اینطور است، یعنی عکس هم هرچه دارد و ندارد، از نور است. اگر چیزی به قاب عکس مینشیند، دلیلش وجود نور است. پس وقتی دوباره به قابهای بزرگ و ساده و یکدست و سفید نگاه میکنیم، لذت پرداخت نور، تکیه بسیار آن به نور و آن لحظه درست و زاویه درست نور را درمییابیم. غزاله هدایت این تجربه شگرف را هم با دوربین آنالوگ و هم با دیجیتال تجربه کرده است. او در این عکسها با پرداختن به محیط کمتر توجه کردهشده اطرافش به دنبال نمودهای بیرونی برای نشاندادن مرز درون و بیرون یعنی نقشی که پوست بدن برای جداسازی این دو ماهیت روشن دارد را نشان دهد. او دست به خلق ماجرایی زده که مناقشهای بلندبالا و فلسفی است که تاکنون کمتر صورت تصویری به خود گرفته بود. نهاد ایراد کار را میتوان در آنجایی دانست که شاید اگر سراغ فضاهای دیگری میرفت، میتوانست برای ایده به این جذابی، تصاویر بهتری را به نمایش بگذارد. ایده بر همهچیز میچربد. همانطور که بهدرستی در متن کوتاه نمایشگاهش نوشته، نگاه او به مرز داخل و بیرون بدن، همان مرزی است که ما در بیرون کاغذ چاپ با داخل قاب چاپشده مشاهده میکنیم؛ مرز باریکی که هم توضیحش سخت و هم به تصویرکشیدنش بهمراتب مشکلتر و سختتر است. بارت در جایی در کتاب اتاق روشن به این نتیجه میرسد که عکس به دلیل تخت و مسطحبودن، غیرقابل نفوذ است؛ چیزی که ما در بیرون عکس خلافش را میبینیم و میتوانیم نفوذ کنیم. هدایت، در این عکس بهعمد شاید بر حسب اتفاق، سطح را بسیار ساده و تخت و بیپیرایه گرفته است و این باعث میشود ارتباط سخت و نفوذناپذیری عکسها سختتر شود. در این فرم عکاسی زاویه نگاه همهچیز را تعیین میکند. این نوع نگاه همان است که باعث میشود عکاسی همانطور که از واقعیت چیزی دم میزند، کمکم مثل دیگر هنرها به حقیقت موضوع هم نزدیک شود، یعنی جوری به قاب بنشیند که از سخنهای پسوپشت و حرفهای نگفته پرده کنار بزند. توجه به استعاره و توجه به ظرافتهای محیط پیرامون و توجه به سوژههای ساده و دمدستی، میتواند شاخصههای پررنگکننده نمایشگاه عکس هدایت باشد؛ بهخصوص جایی که ملحفه روی تخت، سوژه عکسی میشود که تو را به هزار حقیقت دیگر میبرد جز واقعیتی که عکس در آن شکل گرفته است.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.