|

حاشیه‌ای بر نمایشگاه «فیمافیا»

هنرِ درمانگر

علیرضا سمیع‌آذر

1 افشین پیرهاشمی حدود یک‌سال‌ونیم قبل نیز نمایشگاهی در گالری «ایام» برپا کرده بود. اگر بخواهیم کارهای نمایشگاه اخیرش را در این گالری با آثار نمایشگاه قبل او مقایسه کنیم، باید بگوییم کارها بزرگ‌تر و تعداد پرسوناژها بیشتر شده است. برای اولین‌بار در این دسته کارها، شخصیت‌های مرد دیده می‌شوند. کارهایی هست که فقط پرسوناژ مرد دارند. به نظرم مهم‌ترین تفاوت این نمایشگاه با نمایشگاه قبلی این است که انرژی بصری کارها بیشتر شده. پویایی و دینامیسم تصویری در کارها بیشتر است. نمی‌دانم این اتفاق را چقدر می‌توان به روحیه هنرمند در یک‌سال گذشته نسبت داد یا به تحول نگاه به زنان. اما اگر او در گذشته نگاهی انتقادی به زنان داشت این نگاه متضمن نوعی پایداری و ثبات بود و الان با حرکت، انرژی و تحرک بیشتری بیان می‌شود و احتمالا می‌تواند به این معنی باشد چیزی که در ذهنش بود در شرف وقوع است و به‌همین‌دلیل زن‌ها فعال‌تر هستند و اشیایی که در دستشان است وضعیت تهاجمی‌تری به آنها می‌دهد؛ به نحوی که انگار در شرف تصرف فضا یا زمان‌اند. از سوی دیگر نشانه‌هایی که به کارها نوعی گفتمان جهانی می‌دهد در این سری از کارها بیشتر شده و بیشتر به بیانیه‌های جهانی در مورد وضعیت زنان برمی‌گردد تا کارهای قبلی که اشاراتش بیشتر منطقه‌ای و ایرانی بود. در کارهای جدید جنبه فشن و مد یک مقدار کمرنگ‌تر شده اما عناصر نظامی که به اثر شخصیت تهاجمی و خشن می‌دهد بیشتر شده و می‌شود گفت آنچه قبلا پیش‌بینی می‌شد در این آثار در شرف تکوین است. چند تک‌پرتره شناخته‌شده هم از شخصیت‌های آمریکایی وجود دارد مانند مارلون براندو، آل پاچینو و مریلین مونرو که خیلی خوب اجرا شدند. نمایشگاه هم خیلی مورد استقبال قرار گرفته و به‌طور بی‌سابقه مردم با کارها عکس می‌گیرند؛ چیزی که معمولا در نمایشگاه‌ها رایج نیست. همین الان در گالری‌های دیگر کمتر دیده می‌شود کسی با تابلو عکس سلفی بگیرد. در این نمایشگاه معمولا زن‌ها این کار را انجام می‌دادند شاید به‌دلیل نوعی خویشاوندی که با پرسوناژهای نقاشی احساس می‌کنند یا نوعی همذات‌پنداری و نوعی ارتباط مفهومی با شخصیت‌ها. له یا علیه شخصیت‌ها تفکری دارند که باعث می‌شود فکر کنند آن را ثبت کنند. در مجموع به نظر می‌رسد نمایشگاه مورد استقبال قرار گرفته و خیلی قدرتمندتر و بزرگ‌تر از نمایشگاه سال قبل است. فروش هم خوب بوده و با مدیر گالری که صحبت می‌کردم خیلی راضی و امیدوار بود. امیدواریم در آینده هم به دستاوردهای بزرگ دیگری دست پیدا کنیم. 2 در این سال‌ها نقاشان جوان ایرانی به دلیل محدودیت‌هایی که برای سفر به کشورهای دیگر و دیدن کارها دارند به‌سختی می‌توانند هنرشان را با دغدغه‌های جهانی همراه کنند. آنها مسائل خودشان را مطرح می‌کنند اما این مسائل خیلی وقت‌ها به‌نوعی دیگر در کشورها و مناطق دیگر وجود دارد. ما انسان هستیم و مشکلاتمان در جاهای دیگر هم وجود دارد. می‌شود گفت فرق جامعه ما با دیگر جاها این است که برای یک مشکل پاسخ‌های مختلفی وجود دارد اما مشکل همچنان هست. از این‌رو نگرانی‌های زنانه فقط خاص جوامع سنتی و مذهبی خاورمیانه نیست. فقط نوع دغدغه‌ و نگرانی عوض شده. نگرانی زنان در ایران و کشورهای همسایه و کشورهای دیگر دنیا، نگاهی جنسیتی برپایه تعارض‌ها و پارادوکس‌هاست؛ چیزی که در همه‌جای دنیا دیده می‌شود. وقتی ایرانی‌ها بر این مسئله پافشاری می‌کنند، در جاهای دیگر دنیا به زاویه دید ایرانی‌ها نسبت به یک مسئله ایرانی نگاه می‌کنند و این برایشان جالب می‌شود. آنها هم این مسئله را دارند فقط احتمالا به مسئله از زوایای دیگری نگاه می‌کنند. نکته دوم اینکه یک منطق بین هنرمندان ایرانی وجود دارد و آن اینکه مفهوم هنرشان به‌شدت جنبه انتقادی دارد یعنی سعی می‌کنند هنرشان مبتنی‌بر بیان یک‌نوع نگرانی و دغدغه باشد. زبان اعتراض و زبان نقد دارند. اینکه نقاشی و هنر وسیله‌ای برای بیان دغدغه‌های انسانی باشد، نوعی نگاه متعهدانه به هنر و مبتنی‌بر شعار«هنر فقط برای هنر» نیست، اشاره به کاستی‌ها و مشکلات و پیشنهادهایی برای بهبود امور و درمان در بین جوانان ایرانی زیاد دیده می‌شود. نسل هنرمندان قبل از انقلاب که الان در سنین 70 و 80 سال هستند، هنرشان بازتاب مسائل سیاسی نبوده. در کارهای زنده‌رودی، تناولی، یکتایی، ‌سپهری، پیل‌آرام، ویشکایی و... می‌بینید که به‌هیچ‌وجه بازتاب مشکلات اجتماعی ‌در کارشان وجود نداشته. هنر تافته جدابافته و یک راه مستقل و بی‌اعتنا به وضعیت موجود بود. ولی هنرمندان معاصر ایران کاملا هنر موضوع‌محور دارند و این موضوع در قلب تعارض‌ها، نگرانی‌ها و دغدغه‌های جامعه ایرانی ریشه دوانده. بنابراین نوعی نگاه متعهد و امیدوار به نقش درمانگر هنر دیده می‌شود و اینکه هنر، دست‌کم نشان‌دهنده درد است و این دید، هنرمندان ایرانی را در خارج از ایران مورد توجه قرار می‌دهد.

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.