تصویر انتخابات در هالیوود
میانمایهها، احمقها و دوروها
ساسان گلفر
«وقتی یکنفر با کلماتی به شیرینی عسل اما افکاری زهرآگین عوام را میفریبد، کشور را بدبختی فرامیگیرد».کلمات اوریپید در نمایشنامه «اورست»، دوهزار و500سال پس از دموکراسی کهن آتن همچنان طنین خود را حفظ کرده و بهعنوان یکی از بزرگترین موانع دموکراسی مدرن مطرح است. بدبینی فراگیر نسبت به سنت رایج رأیگیری و انتخابات که در بسیاری از آثار سینمایی بهویژه فیلمهای انگلیسیزبان دیده میشود، ریشهای عمیق در ادبیات غرب دارد. آریتستوفان، طنزنویس آتنی همعصر اوریپید میگفت: «برای آنکه دل مردم را بهدست بیاوری، خوراک شور و تندی بپز که خوششان بیاید». گی دو مو پاسان، نویسنده فرانسوی درباره پاریس قرن نوزدهم نوشت: «لشکری از میانمایگان میبینی و پشت سرشان تودهای از احمقها. وقتی میانمایهها و احمقها اکثریت عظیمی را تشکیل میدهند، غیرممکن است که یک حاکم هوشمند را انتخاب کنند». اما یکی از بدبینانهترین نگاهها در مورد رأیگیری و انتخابات را در داستان «مسیر سبز» (دالان محکومان) استیون کینگ میتوان دید که مأخذ فیلم هالیوودی مشهوری به همین نام بوده است: «میدانی، مردم عاشق آدمهای دورو هستند- چون تشخیص میدهند که یکنفر مثل خودشان است. و همیشه هم کیف میکنند از اینکه خودشان جای آن یکنفر نیستند که عاقبت رسوا شده و در وقیحترین حالت گیر افتاده است». رأیگیری و انتخابات چنان در تاروپود سنت فیلمسازی هالیوود تنیده شده که فهرستکردن فیلمهایی که مستقیم یا غیرمستقیم به این مضمون پرداختهاند، غیرممکن است. اگر بخواهیم همه فیلمهایی را که بهنحوی بحث رأیگیری را در موقعیتهای مختلف مثل زندان، کاروان وسترن، سرقت، دادگاه و... مطرح کردهاند و آنهایی که انتخابات مستقیم در نهادهایی مثل مدرسه (کمدی «انتخابات» آلکساندر پین-1999)، شهرداری («تالارشهر» هرولد بکر-1996 یا «شهر ویران» آلن هیوز2013)، کنگره و سنا («آقای اسمیت به واشنگتن میرود» فرانک کاپرا- 1939) یا نظام قضایی («شب بر منهتن فرومیافتد» سیدنی لومت-1996) را زیر ذرهبین بردهاند و سریالهای تلویزیونی (مانند «دست راستی» که از 1999 تا 2006 پخش شد) و مستندها را بهکلی کنار بگذاریم و فقط به تصویر انتخابات ریاستجمهوری واقعی یا تخیلی در فیلمهای داستانی آمریکایی بپردازیم، بازهم نمیتوانیم به فهرست جامع و کاملی برسیم. فقط با نگاهی به اسامی و مضامین مشهورترین این فیلمها در مجموع میتوان به این نتیجه رسید که نگاه طنزآمیز، هجوآمیز، بدبینانه و گاه تلخ و تندوتیز بر تصویر ستایشگرانه و آرمانی در این حوزه میچربد. مضمون دموکراسی و انتخابات در همان اولین آثار سینمای داستانی خود را نشان داد. «تولد یک ملت» دیوید وارک گریفیث، محصول1915، از نمونههای اولیه بود که در جریان سیوسومین دوره انتخابات ریاستجمهوری آمریکا در سال1916 که طی آن وودرو ویلسن، بیستوهشتمین رئیسجمهور ایالاتمتحده برای بار دوم به قدرت رسید، تاریخساز شد. چارلز فاستر کین، قهرمان تخیلی «همشهری کین» (اورسن ولز-1941) از مشهورترین آثار کلاسیک تاریخ سینما در سال1916 انتخابات فرمانداری نیویورک را باخت و مسیر سقوط را در پیش گرفت. این مضامین در آثار جان فورد حضور مشخصی داشت؛ از جمله در «آخرین هورا» محصول1958 که به داستان یکسیاستمدار پیر ایرلندیتبار و آخرین تلاش او برای انتخاب مجدد به مقام شهرداری میپرداخت و «مردی که لیبرتی والانس را کشت» در سال1962 که با نگاهی نمادین به انتخابات شورای شهر، مرگ خشونت را به تولد دموکراسی گره زد. بارزترین جلوه انتخابات در آثار هالیوودی، طبیعتا به فیلمهای بیشماری مربوط میشود که به زندگی رئیسجمهورهای آن کشور در دوقرن گذشته پرداختهاند و تقریبا زندگی تمام آنها و روند انتخابشدنشان را بارها تصویر کردهاند. از آبراهام لینکلن که گفت: «انتخابات به مردم تعلق دارد؛ اگر تصمیمشان این بشود که پشت به آتش بایستند و خود را بسوزانند، مجبورند روی تاولش بنشینند» و چگونهپیروزشدن او در فیلمهایی پرشمار از جمله «آبراهام لینکلن» (دیوید گریفیث-1930)، «ایب لینکلن در ایلینویز» (جان کرامول-1940) و «لینکلن» (استیون اسپیلبرگ-2012) تا آثار متعدد سیاسیترین فیلمساز هالیوود، الیور استون در مورد «نیکسون»، جان افکندی در «جی.اف.کی.» و جرج بوش در «دبلیو». اما فقط رئیسجمهورهای آمریکایی مثل «ترومن» (فرانک پیرسن-1995) و «ویلسن» (هنری کینگ-1944) نبودند که توجه هالیوود را به خود جلب کردند؛ نخستوزیرهای انگلستان مثل چرچیل در «وینستن جوان» (ریچارد آتنبورو- 1972) و مارگارت تاچر در «بانوی آهنین» (فیلیدا لوید-2011) و سازوکار انتخاباتیای که به پیروزی آنها منجر شد و رهبرانی مانند نلسون ماندلا در «راهطولانی آزادی» (جاستین چدویک-2013) نیز جایگاه خود را داشتند. گذشته از فیلمهایی که مانند «پسربچگی» (ریچارد لینکلیتر-2014)، «پیشخدمت» (لی دنیلز-2013)، «میلک» (گاس ون سنت- 2008) و «سلما» (آوادوورنی-2014) که مقاطعی از تاریخ آمریکا و انتخابات برگزارشده در آن دوره را به شکلهای مختلف به تصویر کشیدند، فیلمهایی نیز انتخاباتی کمابیش تخیلی را دستمایه قرار دادند و نگاه اغلب تلخ یا تند و طعنهآمیز خود را به آن انداختند. مارتین اسکورسیزی در «راننده تاکسی» (1976) قهرمان درام خود را در حاشیه یک انتخابات به حرکت درآورد؛ هال اشبی در کمدی «حضور» (1979) پیتر سلرز ازناکجاآمده را به قلب واشنگتن کشاند؛ جرج کلونی در «نیمه ماه مارس» (2011) حزب خود را زیر تازیانه انتقاد گرفت؛ رابرت ردفورد در «کاندیدا» (مایکل ریچی- 1972) نظم مستقر را به خطر انداخت؛ داستین هافمن و رابرت دنیرو در «سگ را بجنبان» (بری لوینسن-1997) جنگ قلابی به راه انداختند؛ رابین ویلیامز کمدین در «مرد سال» (بریلوینسن-2006) با خطای کامپیوتر تا کاخ سفید رفت؛ کریس راک در «رئیس کشور» (2003) جانشین نامزد ریاستجمهوری شد؛ کوین کاستنر در «رأی شناور» (جاشوا مایکل استرن-2008) هردو حزب را روی انگشت خود چرخاند و ویل فرل و زک گالیفنکیس در «کارزار انتخاباتی» (جی روچ-2012) نه برای خودشان آبرویی باقی گذاشتند و نه برای حزبشان. نگاه سینما، بهویژه هالیوود، به مقوله دموکراسی و انتخابات برآیند ذهنیت جمعی و بیانگر تصور کلی جامعه یا بخشی از آن در دورهای خاص است. میشل سیوتا در کتاب «رویای آمریکایی» نوشته: «سینمای آمریکا در زمینه ایدئولوژی چیزی اختراع نکرده است. حتی برعکس، همیشه تلاش کرده تا از اندیشهها، شخصیتها، موقعیتها و اماکنی که قبلا خوب امتحان پس دادهاند، از نو استفاده کند». (نشر چشمه، 1386، ترجمه نادر تکمیلهمایون، صفحه 14) این تصویر، هر چه هست، بازتاب دیدگاهی جمعی است حتی اگر محصول نظامی ظاهرا فردگرا باشد. و اینطور که پیداست، در زیر پوستهای از خوشبینی رایج آمریکایی، نگاه بدبینانه 25 قرن پیش همچنان به قوت خود باقی است.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.