مروری گذرا بر بازنمایی انتخابات در سینمای ایران
جنبوجوشهای جامعه که اکران نشد
ابراهیم جمشیدی
زمانیکه چند کارگردان و بازیگر مشهور از هالیوود به ایران آمده بودند، یکی از سؤالهای رایج در سمینارهایی که با حضور آنان برگزار میشد این بود که چقدر مسئولان و سیاستمداران از شما میخواهند که فیلمهای سیاسی یا با مقاصد خاص بسازید. این سوال و این نگاه برایشان کاملا عجیب بود. نکتهای که در ایران به شکل دیگری به آن پرداخته میشود. انتخابات، نکتههای سیاسی، اشارات مستقیم یا غیرمستقیم به مسائل اجتماعی هرچندوقت یکبار به گونهای در آثار سینمایی و تئاتری مطرح میشود. در این مطلب گریزی کوتاه داریم به فیلمهایی که بهگونهای به انتخابات پرداختهاند. در (سکانس پایانی فیلم زیرپوست شهر، 1379) طوبی در حوزه رأیگیری انتخابات مجلس در پاسخ به گزارشگر تلویزیون که از او میخواهد پیامی بدهد، میگوید: پیام؟ چه پیامی آقا؟ همینقدر میدونم که یهوقت از هر چی نالیدیم گفتین الان جنگه، وقت نیست. ما هم دیدیم راست میگین، گفتیم چشم. بعد هم که جنگ تموم شد گفتین کلی خرابی بار اومده، باز دندون رو جیگر گذاشتیم. بعد هم که یکی پیدا شد گفت میخواد به داد ما برسه، من هم اومدم پای صندوق... . این روزا هم که هرجا میری یکی فرتوفرت داره عکس [فیلم] میگیره! کاش یکی پیدا میشد از این تو [قلبش را نشان میدهد] عکس بگیره، از این تو! اصلا این فیلمها را به کی نشون میدین!؟ هرچند پژوهشگران سینما از پذیرش ژانری بهعنوان سینمای سیاسی اکراه دارند اما منکر وجود معانی، مضامین سیاسی و روابط قدرت در آثار سینمایی نیستند. فارغ از مناقشاتی که بر سر تعریف ژانر سیاسی و حدود ماهوی آن وجود دارد و بر مبنای همان تصویر از فیلم سیاسی که بر نمایش روابط، مناسبات قدرت و مضامین سیاسی استوار است، میتوان این سوال را طرح کرد که سهم سینمای ایران در بازنمایی مسئله انتخابات بهعنوان امری سیاسی چیست؟ تاریخچه جدی ساخت فیلمهایی با موضوع انتخابات در سینمای ایران را میتوانیم از بعد دوم خرداد 1376بررسی کنیم که جو سینمای ایران به مسائل اجتماعی- سیاسی گرایش پیدا کرد. هرچند تصویر انتخابات در سینمای ایران برخلاف اهمیتی که در جریان انتخابات بهویژه در 17سال اخیر وجود داشته، راه چندانی به پرده سینما نبرده است، با این وجود به دلیل جایگاهی که این رویداد سیاسی در میان جامعه دارد و همچنین جذابیتهای آن، میتوان ردی از موضوع انتخابات و مسائل سیاسی در سینمای ایران یافت. با گذشت 36سال از پیروزی انقلاب و برگزاری 32انتخابات سیاسی (مجلسین، ریاستجمهوری، قانون اساسی و شوراها) و با در نظرگرفتن متن، حاشیه و اغماض در 27عنوان فیلم سینمایی بلند و مستند بیش از بقیه برمیخوریم که سازندگانشان موضوع انتخابات را بهعنوان تِم اصلی یا یکی از مضامین فرعی روایت اثر خود برگزیدهاند که در جدول زیر آمده است. در این میان فیلم «1936» به کارگردانی محمد بزرگنیا، بهعنوان اولین و مهجورترین فیلم با موضوع انتخابات در سینمای پس از انقلاب سرگذشت و داستان جالبی دارد چنانچه در کتاب «درآمدی بر تاریخ سیاسی سینمای ایران (1380-1280)» نوشته حمیدرضا صدر آمده است؛ فیلم حکایت یکی از کارگران کارخانه جنرالموتورز به نام محمدرضا سلیمانی است که قصد دارد در اولین انتخابات مجلس شورای اسلامی شرکت کند. او به کمک دوستانش و با استفاده از امکاناتی محدود، ستاد انتخاباتیاش را در حیاط خانه متروکی در گوشهای از تهران برپا میکند. سلیمانی، در کارخانه و محلههای فقیرنشین شهر سخنرانی میکند و هرروز عصر در ستاد به بررسی نتایج مبارزه انتخاباتی مشغول میشود. این کاندیدا در زندگی شخصیاش با مشکلاتی از قبیل بیماری فرزند، ناسازگاری همسر و مخالفتهای پدرش مواجه است اما اینها مانع از اهداف سیاسی وی نمیشود. سرانجام روز انتخابات فرامیرسد و طی شمارش آرا مشخص میشود او جمعا 1936رای آورده است. سلیمانی در مراسم افتتاح مجلس شرکت میکند و به تماشای نخستین جلسه مجلس مینشیند. این فیلم که یک اثر مستند داستانی است براساس یک ماجرای واقعی ساخته شده است و بازیگر آن نیز همان کارگری است که در سال58 کاندیدای مجلس اول شد و 1936رای به خود اختصاص داد. او همراه با خانواده و بسیاری از دوستانش در این فیلم بازی کرد و بخشی از سخنرانی ابوالحسن بنیصدر به مناسبت افتتاح مجلس نیز که بهطور مستند فیلمبرداری شده در آغاز فیلم آمده است. با اینکه «1936» بهعنوان فیلم افتتاحیه نخستین جشنواره فیلم جمهوری اسلامی ایران (میلاد) انتخاب شده بود، ولی با توجه به خلع ابوالحسن بنیصدر، رئیسجمهور وقت ایران که بخشی از سخنرانی او به مناسبت افتتاح مجلس در آغاز فیلم آمده بود در جشنواره به نمایش درنیامد و در اسفند سال59 نیز به فیلم بهدلیل «تبلیغ برای گروههای مارکسیستی و الحادی و عدم انطباق با معیارهای اسلامی» اجازه نمایش به دست نیاورد. این سرنوشت فیلم 1936 و اوضاع خاص سیاسی در آن برهه زمانی باعث وقفه و فاصله طولانی 18ساله در ساخت فیلم با موضوع انتخابات شد. مهرزاد دانش در مطلبی با عنوان «بازتاب انتخابات در آینه سینمای ایران» به بررسی12فیلمی پرداخته که در بازه زمانی سالهای 1376 تا 1382 موضوع انتخابات را در آثار خود برگزیدهاند. در پاسخ به اینکه این فاصله معنادار 18ساله بین ساخت فیلم1936 بهعنوان اولین فیلم درباره انتخابات تا فیلم بعدی یعنی تست دموکراسی از کجا ناشی میشود و اینکه در آن 18سال نخست چه موانعی وجود داشته که در هشتسال بعد با رفع آنها ساخت فیلمهای سیاسی درخصوص انتخابات مسیری هموارتر یافته است، یک پاسخ را در فضای خاص آن 18سال میداند. فضای بحرانزده که عواملی نظیر توطئه ضدانقلاب، جنگتحمیلی و دوران سازندگی (که بهدلیل گفتمان توسعه اقتصادی راه را بر مباحث دیگر بسته بود) جایی برای گستره سیاستهای تثبیتشدهای نظیر انتخابات باقی نگذاشته بود. در حالیکه هشتسال بعدی بنابر اقتضائاتی که از اهداف دولت اصلاحات نشأت میگرفت، توجه به مسائل اجتماعی سیاسی یکی از محورهای سینمای ایران شد و حاصلش تولید 12فیلم درباره انتخابات در عرض هشتسال بود. از سویی دیگر سیدمحمد بهشتی که سابقه مدیریت 10ساله بنیاد سینمایی فارابی را بهعنوان مسئولیتی جدی در سینمای ایران در کارنامه دارد در گفتوگویی چنین بیان داشته است: انتخابات در تمام سالهای بعد از انقلاب دچار دگرگونی مفهومی شده و این مفهوم ثابت نبوده است. زمانی انتخابات صرفا تکلیف شرعی بود و زمانی حضور در انتخابات به معنای پسندیدن و نپسندیدن کسی بوده و حتی گاهی حضور در انتخابات وجه نمادین پیدا کرده و حرف دیگری را مطرح میکرد. اینها عملا باعث شد وقتی از انتخابات حرف میزنیم چنین بهنظر برسد که گویی از موضوع واحدی صحبت نمیکنیم. از سال1376 به بعد موضوع انتخابات تبدیل به موضوعی اجتماعی-سیاسی از نگاه عمومی میشود. کل جامعه در مقابل انتخابات به جنبوجوش درمیآید. حتی کسانی که در انتخابات شرکت هم نمیکنند نسبت به موضوع حساسیت دارند. قبل از آن انتخابات این کیفیت را نداشت. نه اینکه مردم شرکت نمیکردند نه اینکه انتخاب نمیکردند، بلکه کیفیت دیگری وجود داشت (گفتوگو با روزنامه اعتماد، سال دهم، شماره 2699، سهشنبه، 21خرداد1392، ص11) جریانی که با ساخت فیلمهایی درباره انتخابات در سال76 شروع شده بود با انتخابات ریاستجمهوری88 مجددا قوت گرفت. بهطوری که انتخابات دهمین دوره ریاستجمهوری در سال1388 و حوادث پس از آن بیشترین سهم و تأثیر را بر ساخت فیلمهایی با محوریت انتخابات داشته و مهمترین بستر و دستمایه قوی برای روایت برخی فیلمها بودهاند بهطوری که کل 12فیلم ساختهشده بعد از این رویداد را تحتالشعاع خود قرار داده است. در این میان فیلمهای «قلادههای طلا» و «پایاننامه» بهطور صریح به این موضوع پرداختهاند و فیلمهای «خیابانهای آرام»، «جدایی نادر از سیمین»، «گزارش یکجشن»، «اخراجیهای3» و «ایرانبرگر» بنابر تاویل و استعارههایی به این موضوع وارد شدهاند. فیلمهای «پل چوبی»، «قصهها»، «آشغالهای دوستداشتنی» و «عصبانی نیستم» نیز برای بیان دغدغههای اجتماعی و سیاسی خود بستر روایت فیلم را بر این برهه زمانی قرار دادهاند. در این بین حاتمیکیا و فرهادی از زاویه دیدی متفاوت به این موضوع نگریستهاند. حاتمیکیا در فیلم اکراننشده «گزارش یک جشن» با تفسیر و تاویلهایی به صورت نمادین و در وجه استعاری به مسئله انتخابات، مسائل سیاسی و اتفاقات سال1388 اشاره دارد. وی در مصاحبه با برنامه «راز» در شبکه چهار صداوسیما در پاسخ به این سوال که آیا فیلم «گزارش یک جشن» طعنه جدی به مسئله انتخابات و مسائل سیاسی و اتفاقات سال88 میزند؟ و آیا عمداَ به سمت موضوعی میروید که تنشزاست و حتی در بخشی از فیلم تصویربرداری شبیه به موبایل را به کار گرفتید و عمدا به لبه تیغ میروید؟ این چنین توضیح داد: نکته بسیار ظریفی است. اینها بحثهای جدی است و ادب کارکردن من است. من در فیلم «از کرخه تا راین» نیز ورود به حوزههایی داشتهام که تنشزا بوده است. اصلا به کنارینشستن و وارد دایرهآتشنشدن ادب من نیست. اصغر فرهادی نیز در کتاب «رودررو با اصغر فرهادی» نوشته اسماعیل میهندوست که توسط نشر روشنگران و مطالعات زنان به چاپ رسیده است، تحلیلش از انتخابات۸۸ و بازنمایی آن در فیلم ««جدایی نادر از سیمین» را اینگونه توضیح میدهد: از زاویه اجتماعی موضوع اصلی فیلم «جدایی نادر از سیمین» همین نزاع طبقات اجتماعی است. جنگ پنهانی که گاهی در واقعیت بیرون از فیلم علنی و افشا میشود؛ مثل اتفاقاتی که بعد از انتخابات 88 رخ داد. یعنی در خیابانها، کسانی که اینسو ایستاده بودند، غالبا از طبقه متوسط و کسانی بودند که نگاهی به آینده و نوشدن داشتند و کسانی که در مقابل آنها میایستادند بیشتر متعلق به طبقه سنتی بودند و آنها گروههای روبهرو را کسانی میدیدند که با اصول اخلاقی و اعتقادی آنها مخالفند. درواقع یک جنگ خیابانی بین این دوطبقه اتفاق افتاد؛ از این منظر میتوان گفت فیلم واکنش تصویری از آن جریان است و این دو خانواده نمونهای هستند از انواع خانوادههایی که در هر طبقه وجود دارند. بازخوانی اجمالی از این 27 فیلم و یک تحلیل محتوایی گذرا درباره ارتباط سینمای ایران و انتخابات را میتوان در چندمحور زیر جستوجو کرد: - در بسیاری از فیلمها انتخابات مسئلهای حاشیهای است نه اصلی. این نشان میدهد که نباید تنوع موجود را با تعدد فیلمسازان یکی دانست. اگر به همین چند اثر سیاسی ساختهشده، دقیقتر بنگریم، درمییابیم که در این آثار بیشتر به مسائل سطحی توجه شده است، تا به سیاست به معنای دقیق و واقعی کلمه. اکثر فیلمسازان ترجیح میدهند به موضوعاتی چون عشق، اجتماع و جنگ و... فکر کنند تا به مضامین سیاسی و نتیجه آنکه، ما فیلمساز سیاسی کم داریم. علت را نیز باید در محورهایی از قبیل کمسوادی فیلمسازان در حوزه سیاست، حس ناامنی شغلی در صورت پرداختن به این مضامین و سهلالوصولبودن سایر موضوعات که امتحان خود را پس دادهاند، جستوجو کرد. - تعداد بسیار کمی از فیلمسازان روی بحث انتخابات متمرکز شدهاند. رخشان بنیاعتماد با چهارفیلم «زیرپوست شهر»، «روزگار ما»، «ما نیمی از جمعیت ایرانیم»، «قصهها»، محسن مخملباف (کارگردانی و طرح داستان) با سهفیلم «پنجعصر»، «رأی مخفی» و «تست دموکراسی»، ابوالقاسم طالبی با دو فیلم «آقای رئیسجمهور» و «قلادههای طلا» و کمال تبریزی با دوفیلم «مارمولک» و «خیابانهای آرام» بیشترین سهم را داشتهاند. - سهم فیلمهای مستند نسبت به فیلمهای بلند سینمایی در پرداختن به مسئله انتخابات بسیار کم است. مستندهای «رئیسجمهور میرقنبر»، «روزگار ما»، «ما نیمی از مردم ایرانیم» از این معدود ساختهها بهشمار میآیند. - ششفیلم «1936»، «گزارش یک جشن»، «خیابانهای آرام»، «قصهها»، «آشغالهای دوستداشتنی» و «عصبانی نیستم» هنوز موفق به اکران عمومی نشدهاند. - ساخت فیلم تبلیغاتی نامزدهای ریاستجمهوری برای برخی از کارگردانان سینمای ایران شگون داشته و به حضور آنها در رأس هرم مدیریتی سینمای ایران انجامیده. در سال76 زندهیاد سیفالله داد، سرتیم سازندگان فیلم تبلیغاتی پیروز انتخابات (سیدمحمد خاتمی) بود و او هم چند ماه بعد بر صندلی معاونت سینمایی وزارت ارشاد تکیه زد. در سال84 نیز نامزد پیروز این دوره محمود احمدینژاد بود و سینماگر همراهش یعنی جواد شمقدری بهعنوان مشاورهنری او همراهش شد. چهارسال بعد و پس از پیروزی مجدد احمدینژاد، شمقدری هم راهی ساختمان وزارت ارشاد و معاونت سینمایی این وزارتخانه شد.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.