وقتی از سرطانزایی حرف میزنیم، دقیقا درباره چه چیزی حرف میزنیم؟
اثبات بیماریزایی به پژوهشهای گسترده نیاز دارد
آرش اعتمادی . اپیدمیولوژیست، محقق انستیتو ملی سرطان آمریکا
1- در مقالهای که چهارم دی در صفحه علم روزنامه «شرق» چاپ شد، به این موضوع پرداختیم که چرا آنچه در ایران، سونامی سرطان نامیده شده، رخ نداده است و اصولا اعتبار علمی این عبارت را بررسی کردیم. دیدیم که نرخ بروز سرطان در ایران مانند بیشتر کشورهای در حال توسعه، در حال افزایش است و این افزایش عمدتا ریشه در افزایش طولعمر و درمان و حذف سایر بیماریها دارد. در این قست سعی میکنیم باور مردم و رسانهها در مورد سرطانزایی را بررسی کنیم و ببینیم آنچه در این سالها در نشریات غیرتخصصی و گفتوگوهای روزمره بهعنوان عوامل افزایش بروز سرطان ذکر شده، تا چه حد درست است. 2- بهعنوان مقدمه ورود به بحث، چند مثال را مطرح میکنیم: الف- «میم»، کودک هشتونیمساله باهوشی است که از مادرش شنیده نوشابههای رژیمی سرطانزا هستند. بهایندلیل او ترجیح میدهد نوشابههای قنددار معمولی را به جای نوشابههای رژیمی مصرف کند. ب- آقای «میم» یک فیزیکدان است. او مطمئن است که تشعشعات و امواج باعث افزایش نرخ سرطان در جامعه شدهاند و وجود استانداردهای زیستمحیطی در این مورد و همچنین حفاظتهای مرسوم در کار با اشعه در آزمایشگاههای فیزیک را بهعنوان شاهدی بر مدعای خود میداند. پ- اساماسی که اخیرا دریافت کردهاید، میگوید رئیس بیمارستانی در تهران اعلام کرده کنسرو ماهی تنِ فلان، سرطانزاست و باید از مصرف آن خودداری کنید. ت- اخبار علمی اعلام میکند «دانشمندان دانشگاه فلان در انگلستان نشان دادهاند سلولهایی که درمعرض کافئین قرار میگیرند، دوبرابر بیشتر از سلولهای دیگر دچار جهش ژنی میشوند. این تحقیق میتواند نشان دهد، قهوه سرطانزاست». 3- اول ببینیم دانشمندان به چهچیز سرطانزا میگویند. یک مواجهه (شیمیایی، خوراکی، روش زندگی و غیره) را میتوان در مراحل مختلفی از نظر سرطانزایی بررسی کرد: الف- در سطح صرفا آزمایشگاهی (in vitro): بررسیهای صرفا آزمایشگاهی نشان میدهد آیا آن مواجهه میتواند تغییراتی در سلولها و بافتهای بدن ایجاد کند که مشابه تغییرات سلولهای سرطانی بدن است؟ برای این کار سلولهای خاصی که مشابه سلولهای بدن هستند، در شرایط آزمایشگاه درمعرض یک مواجهه قرار میگیرند. این آزمایشها قطعا برای درک سازوکار (مکانیسم) ایجاد سرطان در اثر یک مواجهه مفید است، ولی محدودیتهای فراوانی دارد؛ اول اینکه آیا سلولهای بدن (باتوجهبه اینکه راه مواجهه برخلاف آزمایشگاه، معمولا مستقیم نیست و باید از دستگاه گوارش، ریه، پوست و... بگذرد)، هیچگاه با غلظتی که در آزمایشگاه استفاده میشود، با این ماده مواجه میشوند؟ آیا رفتار این سلولها در بدن با آزمایشگاه یکی است؟ و نقش سایر بافتهای بدن یا سیستم ایمنی در مواجهه با این تغییرات چیست؟ ب- در حیوانات آزمایشگاهی (in vivo): آزمایشهایی که در حیوانات انجام میشوند، تا حدی پاسخ پرسشهای بالا را میدهند. مثلا بهجای اینکه یک ماده شیمیایی را روی سلولها بریزیم، آن را به خورد حیوانات میدهیم. حیوانات از بافتها و سیستمهای متعدد تشکیل شدهاند. ولی باز هم هیچ حیوان آزمایشگاهیای کاملا شبیه انسان نیست و پیچیدگیهای ساختاری و مهمتر از همه، اجتماعی-رفتاری انسان را ندارد. مثلا ممکن است بتوان قهوه به موش خوراند ولی بعید است موشها در قهوهشان شیر بریزند یا همراهش سیگاری بگیرانند، یا مثلا بعد از آن هوس شیرینی خامهای کنند! پ- در انسانها: این کار بسیار پیچیده است. برخلاف موشها، شما نمیتوانید مادهای که مشکوک به سرطانزایی است، به انسانها بخورانید یا آنها را در معرض تشعشعاتی قرار دهید که بالقوه مضر هستند. بلکه باید صبر کنید که افرادی در معرض مواجهات قرار بگیرند و بعد شما آنها را با افراد بدون مواجهه مقایسه کنید. مثلا ریسک سرطان را در کسانی که روزی شش ساعت یا بیشتر با موبایل حرف زدهاند با کسانی که کمتر از موبایل استفاده کردهاند، مقایسه کنید. ولی این کار دشواریهای خود را دارد: آیا آنها که با موبایل زیاد حرف میزنند، جوانتر نبودهاند؟ آیا رژیم غذاییشان هم مشابه بوده؟ از کجا میدانیم آنها که بیشتر با موبایل حرف میزنند، بیشتر هم به دکتر مراجعه نمیکنند و هزار سؤال دیگر. از طرف دیگر سرطان بیماری بسیار کندی است. مواجهه امروز (اگر اثری داشته باشد)، احتمالا 15-10سال دیگر باعث سرطان خواهد شد. چطور بعد از 15سال بفهمیم که دلیل تومور مغزی این فرد این بوده که در جوانی زیاد با موبایل حرف میزده، یا اینکه بهدلیل این بوده که یک هفته با اشعه ایکس کار میکرده، یا اصلا آن را از پدربزرگش به ارث برده؟ (یا مخلوطی از همه اینها؟) خوشبختانه یا بدبختانه جواب این سؤالها را در یک مقاله نمیشود داد و هزاران نفر مانند نویسنده این سطور اصولا کارشان این است که این موضوع را بررسی کنند! ت- در جوامع: حالا اگر دیدیم که مواجههای در افراد میتواند ریسک سرطان را بالا ببرد، آیا دلیل میشود که آنقدر نرخ سرطان را در جامعه بالا ببرد که بر زندگی مردم تاثیر بگذارد؟ برای مثال، مواجهه با آزبست بهمراتب بیشتر از سیگار احتمال دارد که سرطان ریه ایجاد کند. ولی برای اینکه با حدی از آزبست که سرطانزاست مواجه شوید باید یا کارگر معدن باشید، یا در صنایع تولیدی آزبست و بدون رعایت نکات ایمنی کار کنید! برای همین آنقدر این مواجهه (در غلظتی که سرطانزاست) نادر است که نمیتوان گفت مثلا سرطان ریه در تهران بالا رفته چون آزبست بیشتری استخراج میشود. ولی همان میزان سرطانزایی سیگار، چون میلیونها نفر از آن استفاده میکنند، در سطح جامعه تأثیر مشهودی بر نرخ سرطان میگذارد. همچنین نکتهای که در مورد زمانبربودن ذکر کردیم را فراموش نکنید! اگر امروز تغییری در جامعه ایجاد شود که بالقوه ریسک سرطان را بالا ببرد، معمولا اثر قابل اندازهگیری آن سالها بعد (شاید بیش از یک دهه) قابل مشاهده خواهد بود. اگر ذهنتان ناخودآگاه به سمت فیلمهایی رفته که در آنها فضولات یک کارخانه شیمیایی ناگهان در عرض یک هفته نیمی از یک شهر کوچک را مبتلا به سرطان خون میکند، باید هشدار دهم که آن خبرنگار، آن شهر و آن کارخانه همه فیلم هستند! 4- سرطان یک بیماری نیست! مجموعهای از صدها بیماری است که برخی از آنها علتهای متفاوت و بعضا متضاد دارند. سرطانها بهقدری با هم متفاوتاند که گاهی باور کردنش دشوار است. وقتی صحبت از سرطانزایی میکنیم، دو حالت پیش میآید: برخی مواجههها اثراتی چنان گسترده دارند (مثل سیگار و چاقی) که سرطانهای متعددی را ایجاد میکنند. در مقابل اثرات بسیاری از مواجههها محدود به یک یا دو نوع سرطان خاص است. 5- از کجا میدانیم یک مواجهه سرطانزا است یا خیر؟ براساس آنچه قبلتر گفتیم مطالعات زیادی در شرایط مختلف، برای درک این موضوع لازم است. برای مثال سازمان بهداشت جهانی مواد را در پنج گروه طبقهبندی میکند: - گروه 1 (سرطانزا)، شواهد کافی برای سرطانزایی در انسان دارند: از این گروه میتوان عفونت با هلیکوباکتر پیلوری (باکتری عامل سرطان معده)، استنشاق بخار رنگهای صنعتی، سیگار و گاز رادون را نام برد. - گروه 2-1 (احتمالا سرطانزا)، برای سرطانزایی در حیوانات شواهد کافی وجود دارد و در انسانها نیز این شواهد احتمالا کافی است: مثالهای این گروه عبارتند از بخار ناشی از پختوپز در دمای بسیار بالا، ترکیبات غیرارگانیک سرب و عفونت مالاریا. - گروه 2-2 (شاید سرطانزا)، برای سرطانزایی در حیوانات شواهد کافی وجود دارد و در انسانها این شواهد شاید کافی باشند: کارکردن درازمدت با مواد بهکاررفته در خشکشویی (و نه مواجهه با آن بهعنوان مشتری)، عفونت با ویروس اچآیوی و میدانهای الکترومغناطیسی رادیویی از این دستهاند. - گروه 3 (غیرقابل طبقهبندی) شواهد سرطانزایی در حیوانات محدود و در انسانها ناکافی است: این بزرگترین دسته را شامل میشود که از جمله میتوان این مواجههها را نام برد: میدانهای الکتریکی، عایق پشم شیشه، سوخت موتور جت، صنایع چرم و ساخارین (نوعی شیرینکننده). - گروه 4 (غیرسرطانزا) شواهد علیه سرطانزایی در حیوانات و انسانها وجود دارد: برای درک اینکه چقدر قرارگرفتن در این گروه سخت است فقط کافی است ذکر کنیم که تنها یک ماده در آن قرار دارد! 6- همین طبقهبندی نشان میدهد با چه موضوع سخت و پیچیدهای سر و کار داریم. فهرستی که از آن صحبت شد، در کل کمتر از هزار مواجهه را در خود دارد. برای بقیه مواجههها یا شواهد کافی نیست، یا امکان مطالعه نیست، یا کسی فرصت نکرده بررسی کند و... همین خود کافی است که بازار شایعات را داغ کند و هرچیزی بهعنوان سرطانزا یا عامل بدبختی بشر معرفی شود! 7- یک سؤال مهم باقی میماند: آیا هرچیزی که نمیدانیم سرطانزاست، بیخطر است؟ قطعا خیر! بسیاری از آلرژنها سرطانزا نیستند ولی جان صدها و هزاران نفر را بهدلیل حساسیت میگیرند. به دلیل اینکه برخلاف سرطانزایی اثرشان زودتر ظاهر میشود و در مواجهههای کوتاهمدت یا در شرایط حاد تاثیر گستردهتری دارند: مثل گردوغبار که اگر مواد شیمیایی خاصی در آن نباشد، احتمال سرطانزاییاش کم است ولی اثرات تنفسی، چشمی و... حاد و مهمی برجا میگذارد. نکته مهم این است که توصیههای سلامتی و بهداشتی، یا حتی مداخلههای اجتماعی را باید بر اساس اثرات متعددشان (که سرطانزایی یکی از آنهاست)، در نظر گرفت. مثلا شواهد زیادی نداریم که استرس روانی باعث افزایش بروز سرطان شود. ولی میتواند به دلیل ایجاد خستگی مفرط، کارایی فرد را کاهش دهد یا در موارد حاد با افزایش ضربان قلب باعث بروز یک سکته حاد در زمینه بیماری عروق کرونر شود. 8- برگردیم به مثالهای بالا برای اینکه ببینیم چطور میتوان با دیدی علمی و موشکافانه به آنها نگاه کرد: الف- «میم» بهتر است هیچ نوشابه گازداری نخورد! اثرات سوءاین نوشابهها روی استخوانسازی و رشد بهخصوص در سنین پایین، شواهد کافی دارد. ولی اگر فقط بخواهیم موضوع سرطان را در نظر بگیریم، شیرینکنندههای مصنوعی این نوشابهها، اغلب اسپارتام هستند که احتمالا سرطانزا نیستند. به «میم» باید یادآوری کرد که علاوهبر اثرات مضر نوشابههای گازدار که نوشتیم، نوع قندی آن برای دندانهایش هم مضر است و افزایش وزن به دلیل مصرف قند، ریسک سرطان را افزایش میدهد، برای همین قطعا راه پرهیز از مضرات نوشابه، جایگزینی نوع رژیمی با نوشابه قنددار نیست. ب- آقای «میم» در مورد اینکه میدانهای مغناطیسی شدید بالقوه سرطانزا هستند، درست میگوید. ولی مشخص نیست میزانی از این امواج که در زندگی روزمره با آن سروکار داریم، چقدر بر نرخ سرطان برای جامعه اثر میگذارد. اگر امواج الکترومغناطیسی خیابانهای شهر به اندازه آزمایشگاههای فیزیک بود، باید به همان شدت قوانین مراقبت از پرتوها را رعایت میکردیم ولی شواهد موجود در این مورد تنها به افزایش محدود در سرطانهای مغز اشاره میکنند، آنهم در افرادی که بهطور ممتد و برای مدت طولانی در معرض پرتوهایی از منابع نزدیک به سطح بدن بودهاند. پ- نه رئیس یک بیمارستان منبع تشخیص سرطانزایی یک ماده غذایی است و نه قرار است چنین اخباری از طریق اساماس منتشر شوند. همانطور که در بالا دیدیم، اثبات سرطانزایی به پژوهشهای گسترده و تیمهای تحقیقاتی نیاز دارد و در مرحله بعد، اثبات اینکه آن ماده در فلان محصول صنعتی با غلظت کافی موجود است نیز با استانداردهای صنعتی و بررسیهای تخصصی میسر است. بگذریم از اینکه در اغلب این موارد، رئیس بیمارستان مزبور روحش هم از گفتهای که به او نسبت داده شده، خبر ندارد! ت- در مورد خبر علمی فکر نمیکنم با مرور آنچه در مورد پیچیدگی تعمیم یک یافته تحقیقاتی و محدودیتهای آنها گفتیم، نیاز به توضیح بیشتر باشد. یافتههای یک پژوهش بهتنهایی جواب تمام سؤالها را در بر ندارد و این یافتهها نیاز به تکرار در شرایط مختلف دارند. بگذریم که متأسفانه در برخی موارد برداشت خبرنگاران حوزههای عمومی از مقالات تخصصی، کاملا دقیق نیست.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.