حراج کریستیز از ۲ نگاه، در گفتوگو با مایکل جِها و علیرضا سمیعآذر
هنر، زیر سایه جنگ سرد
پرویز براتی: هجدهمین فصل فروش حراج کریستیز در دوبی بازهم به نام و کام هنر ایران رقم خورد. شب سالنو شمسی، درهای سالن گودولفین هتل امارات تاورز دوبی یکبار دیگر به روی خریداران و مجموعهداران باز شد تا همه ٢٧ اثر ایرانی حاضر در هجدهمین حراج کریستیز به فروش برسد و سال٩٤ به بهترین شکل ممکن برای هنرهای تجسمی ایران آغاز شود؛ این در حالی بود که از میان ١٣١ اثر هنرمندان عرب و ترک، ٣٠ اثر هم به فروش نرسید. علاوهبر فروش صددرصدی، کسب رکوردهای سوم و چهارم این شب، فروش چندبرابر قیمت اولیه چند اثر ایرانی بهخصوص مجسمه بهمن دادخواه، چهاربرابر تخمین اولیه و نقاشی حامد صدرارحامی، جوانترین هنرمند ایرانی حاضر در این دوره، سهبرابر قیمت اولیه و فروش قابلملاحظه آثار بهمن محصص، سونیا بالاسانیان، فرهاد مشیری و... از جمله موفقیتهای چشمگیر ایرانیان در شامگاه هجدهم مارس در دوبی بود. اما این، همه ماجرا نبود. به باور برخی، مارکت آثار ایرانی در منطقه طی یکی، دوسال اخیر شاهد افت فروش و کاهش خریدار بوده و دیگر خریداران کلان عرب، تمایلی به خرید آثار هنرمندان ایرانی ندارند. در گفتوگو با مایکل جها و علیرضا سمیعآذر به بررسی آخرین وضعیت هنر ایران در مارکت هنر منطقه پرداختیم.
«مایکل جِها»، 13 سال است در مؤسسه «کریستیز» فعالیت دارد. جها، فارغالتحصیل رشته هنرهای زیباست. قبل از تحصیل هنر، در رشته بیمه و سرمایهگذاری (insurance and investment) درس خوانده. بعد از اتمام تحصیلات، به کریستیز پیوسته و از آن زمان به بعد در این مؤسسه مشغول به کار بوده است. این کارشناس هنر که اصالتا لبنانی است، سال 1976 به دنیا آمده و در حال حاضر بهعنوان مدیر بخش خاورمیانه مؤسسه کریستیز در دوبی به فعالیت مشغول است. خودش میگوید از 22 سالگی در کریستیز کار کرده و تقریبا در عرصه مبادلات هنری آبدیده شده است.
سال 2008 کارهای ایرانی حاضر در حراج کریستیز، 30 درصد کل آثار را شامل میشد، در حالی که الان این میزان به 20 درصد رسیده و به تعبیری سهم ایران کمتر شده است. از طرف دیگر در حراج هجدهم بیشتر کارهای ایرانی با افت فروش روبهرو بود و به موفقیت قبل نرسید. این افت را ناشی از چه میدانید؟ افتی نمیبینم. فروش آثار ایرانی دو سال گذشته نسبت به سالهای 2009، 2010 و 2011 بهتر بوده، البته سال 2008 سال بسیار خاصی برای هنر ایران بود و کارهای منتخب مناسبی ارایه شده. سال فوقالعادهای بود و هرگز ایران دیگر به فروش آن سال دست نیافت، اما روند روبهرشد دو سال اخیر پس از افت سالهای 2009 تا 2011 قابل کتمان نیست. در حراج هجدهم همه ٢٧ اثر ایرانی حاضر در مزایده به فروش رسید؛ این در حالی بود که از میان ١٣١ اثر هنرمندان عرب و ترک، ٣٠ اثر به فروش نرسید. به یک تعبیر، حراج کریستیز در دوبی با بحران خریدار مواجه نیست؟ نه، من در مقام مدیر خاورمیانه کریستیز بهعنوان یک مشاهدهگر، نقطهضعفی در این دوره از حراج ندیدم. در هرحراج، میتوان شاهد برخی اشکالات کوچک بود. این یک موضوع طبیعی است. چیز چندان غیرطبیعیای در این حراج ندیدم و اگر هم یکی، دو اثر فروش نرفت، مسئله خیلی مهم و فاجعهباری نیست. افرادی هستند که به اشتباه تصور میکنند رقابتی بین برخی هنرمندان وجود دارد؛ در حالی که در واقع چنین چیزی نیست. در کاتالوگ حراج اکتبر 2014 و مارس 2015 کریستیز، کارهای هنرمندان ایرانی در صفحات میانی و آخر درج شده و خبری از تصویر آثار روی جلد یا پشتجلد کاتالوگ نبود. آیا این به معنای نادیدهگرفتن هنر ایران نیست؟ ما ترجیح میدهیم بهترین آثار را از بهترین هنرمندان گزینش کنیم؛ آثاری از هنرمندان پیشرو. دراینبین ممکن است یک کشور کارهای خوبی بیاورد و موردتوجه قرار گیرد. درواقع اقتصاد هنر پدیدهای نیست که بر مدار دوستداشتن ما بگردد. این چیزی است که بازار ترجیح میدهد. ما آثاری انتخاب میکنیم که در بازار رقابتپذیر باشند و توجهمان هم بیشتر به هنرمندان پیشرو است. برای انتخاب آثار به این نگاه نمیکنیم که فلان اثر از کدام کشور آمده. صرفا براساس تعداد آثار باارزشی که در هرمنطقه وجود دارد، دست به گزینش میزنیم. آثاری مانند اثر پرویز تناولی که در سال ۲۰۰۸ رکورد زد یا نقاشی محمود سعید که در سال ۲۰۱۰ به رکورد بالا دست یافت، آثار ارزشمند و باکیفیتی هستند که ممکن است گران باشند. بااینهمه، همواره خریدارانی وجود دارند که آنها را میخرند و این حتی در شرایط بسیار دشوار مالی هم رخ میدهد. همیشه افرادی هستند که از بهترین کارها حمایت میکنند؛ فارغ از اینکه شرایط اقتصادی جهان چگونه باشد. برخی معتقدند درمجموع، آثار ایرانی با افت عمومی قیمت روبهرو شده است. به دلیل اشباعشدن کارهای ایرانی در کلکسیون اعراب، مجموعهداران و خریداران کلان، دیگر رغبتی به خرید آثار ایرانی از حراجها ندارند... . اینطور نیست. خریداران ما طیف متنوعی را دربر میگیرند. ما با خریداران جوان روبهرو هستیم که در مجموع فروش آثار ایرانی را ارتقا بخشیدهاند. 2007 و 2008 سالهای متفاوتی بود. بااینحال، باید این واقعیت را در نظر گرفت که کارهای قوی کماکان ارایه میشود و این بسیار ارزشمند است. مارکت هنر همزمان هم در دستان استادان خاورمیانه و هم هنرمندان معاصر است و این هنرمندان علائق خریداران را به خود جذب کردهاند. ارزیابی کلی کارها نشان میدهد کار ایرانیها امیدآفرین است. البته من همواره گفتهام «کیفیت» برتر از «ملیت» است. تفکیک ملیتی و تقسیم هنرمندان به ایرانی، ترک و عرب در حراج وجود ندارد و ما حقیقتا به دنبال بهترین کارها هستیم. بنابراین اینکه چه اثری از چه هنرمندی و از کجا میآید، اصلا مهم نیست. با تمام اینها طبیعی است ایرانیها خوشحال باشند چون یک ایرانی رکورد شکسته و از این نظر احساس غرور میکنند. بهطور مشخص، شما چگونه در کریستیز دست به انتخاب و گزینش کارها میزنید؟ بهویژه در انتخاب آثار ایرانی... . چندویژگی خیلی خاص ملاک عمل ماست. پیش از هرچیز ما برای هنرمندان پیشرو یا قدیمیتر که معمولا شناختهشدهترند، ارزش قائل میشویم. درخصوص هنرمندان جوان و نوظهور، به این توجه میکنیم که آنها در چه گالریهایی کارهای خود را عرضه میکنند، تاریخچه نمایش این اثر به کجا بازمیگردد، در کدام مجموعهها قابل دستهبندی و تا چه حد کارهای قویای هستند؟ همه این موارد را مدنظر قرار میدهیم. سپس به غربال این آثار و انتخاب آثار معاصر و برتر دست میزنیم. ما دنبال بهترین نمونهها هستیم که بهترین فروش را داشته باشند. درعینحال، دنبال آثاری هستیم که وجههای بینالمللی دارند تا بومی و محلی؛ آثاری که بیشتر مورد پسند کلکسیونرهای بینالمللی باشند. چه کسی حرف آخر را در انتخاب آثار میزند؟ آیا شما این کار را میکنید؟ ما یک تیم متخصص داریم که به انتخاب آثار و قیمتگذاری آنها میپردازند. بهطور مشخص کار متخصصان و مشاورانی که دارید، چیست؟ متخصصان ما، روی آثار تمرکز میکنند و بهدنبال آثاری هستند که بیشتر میتوانند فروش کنند و موفقتر باشند. مشاوران هم در امور جانبی کریستیز که بیشتر عمومی است نه تخصصی، به این حراج کمک میکنند. تلاش برای ارتقای کریستیز، انتخاب مکان و ارتقای سطح فروش و کمک به معرفی کلکسیونرها، از وظایف مشاوران است. چندسال پیش چندنفر از مسئولان حراج کریستیز به تهران آمدند تا روی دایرکردن شعبهای در ایران صحبت کنند، اما گویا شرایط مناسبی برای این کار نبود. در جریان این مسئله بودید؟ اولا که این موضوع مربوط به خیلی سال پیش است. از طرف دیگر آن زمان خیلی روی این موضوع بحث نشد و طرف خارجی قادر به جذب طرف مقابل در تهران نشد. همین الان هم خیلیها از من میپرسند قرار است حراج کریستیز چه زمانی در قطر، لبنان یا در مصر برگزار شود. در پاسخ میگویم دوبی نقش مرکزیتری را در منطقه به خود اختصاص داده است. البته ما سیستم بانکی موردنیاز را دراینخصوص نداریم... . کریستیز سیاستی را پی گرفته و آن، اینکه دنبال این نیست در خیلی مکانها حضور داشته باشد. ما ترجیح میدهیم در هرمنطقه در یک مکان مشخص متمرکز شویم. در آمریکا فقط در نیویورک متمرکز هستیم و با وجود بزرگی و وسعت این کشور، مثلا در لسآنجلس شعبه نداریم. دوبی هم مرکزیت خاورمیانه را برعهده دارد. البته ما با کشورهای پیرامون درخصوص انتخاب آثار تعامل داریم. درمجموع، ارزیابیتان از کار هنرمندان ایرانی بهویژه جوانان چیست و وضعیت فروش آثار هنرمندان جوان چگونه را ارزیابی میکنید؟ بسیار خوب. بهنظر من فارغ از مسایل مربوط به خریدوفروش، از نظر هنری آثار هنرمندان ایرانی در سطح بسیار بالایی است. هدف مهم ما تثبیت حراجی در سطح منطقه است و گاه این موضوع ممکن است با عدم ثبات وضعیت هنرمندان جوان مواجه شود؛ اما درمجموع موردتوجه حراجها قرار دارند. آینده ایران را در حراجهای خاورمیانه دوبی و در کل، در بازار هنر چگونه میبینید؟ بهنظر من با روندی تدریجی، ایران در مسیری مشخص روبهرشد قرار دارد. ------------------------------------------------------------------------------------- علیرضا سمیعآذر، مدرس و کارشناس هنر، پس از تحصیل در رشته معماری در دانشگاه تهران، در سال 1375 دکترای خود را از دانشگاه مرکزی انگلستان دریافت کرد. او از سال 1377 تا 1384 ریاست موزه هنرهای معاصر تهران را برعهده داشت؛ سالهایی که تحت عنوان «دوران طلایی موزه هنرهای معاصر» شناخته میشود. او صاحب کتابهای متعددی است؛ ازجمله دو کتاب ترجمه «مفاهیم و رویکردها در آخرین جنبشهای هنری قرن بیستم» و «جهانیشدن و هنر جدید» (هردو از نوشتههای ادوارد لوسی اسمیت) که توسط نشر نظر انتشار یافته است. همچنین تالیف دو کتاب «اوج و افول مدرنیسم» و «انقلاب مفهومی» از مجموعه «تاریخ هنر معاصر جهان» در کارنامهاش دیده میشود. سمیعآذر سال 1382 از سوی باشگاه ملی هنرهای آمریکا موفق به دریافت نشان طلا شد و در سال 86 نشان شوالیه هنر و ادبیات دولت فرانسه را دریافت کرد.
مایکل جها میگوید آثار ایرانی با افت فروش مواجه نشده. معتقد است سالهای 2008 و 2009 شرایط دیگری حاکم بود و الان شرایط عوض شده و فروش کارهای ایرانی به ثبات رسیده. شما این گفته را قبول دارید؟ کاملا. اما عدهای از گالریداران معتقدند در حراج هجدهم کریستیز، تنها 10 تا 20 درصد کل آثار متعلق به ایرانیان بود. بسیاری از آنها به دیده انتقاد به این قضیه نگاه میکردند. دلیلش چیست؟ آیا این اتفاق بدی است؟ ایرانیها سهم کمتری از حجم کلی مارکت دارند. چون کریستیز نگاه میکند که کدام کار خریدار بیشتری دارد. نمیتوان از زاویهای دیگر به صورت کیفی به ماجرا نگاه کرد؟ یک راهش این است که ببینیم رکوردها را چه کسانی میزنند. در حراج هجدهم رکوردهای اول تا سوم متعلق به عربها و چهارم ایرانیها بود. از طرف دیگر از نظر حجم کلی فروش، آثار ایرانیها 20 درصد کل حراج را شامل میشد. البته اگر بهتنهایی حساب کنیم، ایرانیها بهتنهایی از همه کشورها با فاصله زیاد ایستادهاند. اما در سال 2008 تعداد آثار ایرانی در این حراجی برابر با تعداد آثار 20 کشور دیگر منطقه بود. نمیتوان نتیجه گرفت که الان شرایط واقعیتر است و شاید آن زمان هیجاناتی وجود داشته و الان به ثبات رسیده است؟ الان شرایط، منطقیتر و واقعبینانهتر است. آن زمان مارکت خیلی هیجانی بود. اما بعضی از واقعیتها را نمیشود منکر شد، اینکه در سال 2008 خریداران عرب کارهای ایرانی بیشتری میخریدند. دلیلش چه میتواند باشد؟ دلایل متعددی دارد. میتواند بهدلیل اشباعشدن کارهای ایرانی در کلکسیون اعراب باشد و اینکه دیگر مایل به خرید نیستند. اما دلیل مهمتر این است که فضای سیاسی کلی منطقه طوری است که شرایط روانی برای اینکه غیرایرانیها کار ایرانی بخرند، خیلی مهیا نیست. چرا شرایط روانی در مارکت منطقه اینقدر اثرگذار است؟ آیا در مارکت غرب هم اینطور است؟ فضای مارکت غرب، فضای مسالمتآمیزی است، مثلا بین یک انگلیسی و آلمانی ممکن است با همه جنگی که با هم داشته باشند، تعارضی برای خرید آثار یکدیگر نداشته باشند، چون سالها در فضای مسالمتآمیز زندگی کردهاند و الان در حال تهدید هم نیستند؛ همینطور بین آمریکا و اروپا. در نتیجه کشورهای مختلف کارهای هم را استفاده میکنند و مارکت سالهاست که از نفوذ سیاست فاصله گرفته و سیاست هم وضعیت تهدیدآمیزی بین کشورهای مختلف ندارد. اما در منطقه ما اینطور نیست. رقابتهای شدید سیاسی وجود دارد. بعضی کشورهای عربی و ایران فضایشان مانند یک نوع جنگسرد است. در این شرایط، انتظار نداشته باشید پولدارهای عرب کارهای ایرانی را خریداری کنند همانطور که هیچ ایرانیای هم این کار را نمیکند و کارهای اعراب را نمیخرد. برای کریستیز خیلی مهم است که این مارکت بینالمللی شود و کشورهای مختلف کارهای یکدیگر را خریداری کنند، اما متأسفانه برخلاف فضایی که در سالهای 2007 و 2008 وجود داشت، اعراب کارهای ایرانیها را کمتر میخرند در حالی که ایرانیها اصلا کارهای اعراب را خریداری نمیکنند. به نظرتان توافق ایران با 1+5 شرایط را تغییر میدهد؟ ممکن است شرایط مارکت را بهتر کند، اما نمیشود چیزی را پیشبینی کرد، چون این توافق مخالفان زیادی در منطقه دارد و ممکن است بعد از این توافق، شرایط نارضایتمندانهتر شود. مخالفان این توافق، بیشتر در منطقه هستند نه در کشورهای غربی و میتواند فضای سرد حاکم را تشدید کند و بر حوزه فرهنگ و هنر هم تأثیرگذار باشد. بنابراین احتمال دارد با نزدیکشدن نسبی ایران به غرب، در منطقه حساسیتهای بیشتری نسبت به ایران به وجود بیاید. اما علاوه بر مسائل سیاسی و فرهنگی، شرایط مالی ایرانیها هم خیلی مشکل شده. وقتی قیمت دلار در برابر ریال سهبرابر شد، به این معنی بود که قیمت آثار ایرانی در خارج از ایران سه برابر گران شده بنابراین ایرانیها ترجیح میدادند در داخل ایران خرید کنند و غیرایرانیها میفهمیدند قیمت کارهای ایرانی یکباره بهخاطر کاهش ارزش ریال سقوط خواهد کرد. مشکلات فنی هم وجود دارد که بر اثر تحریمها بوده است؛ اینکه پرداخت پول به ایرانیها در شرایط حاضر حساسیتهایی را به وجود میآورد و عدهای فکر میکنند این کار میتواند مشمول تحریمها شود. در حالی که تحریمها دربرگیرنده مواد فرهنگی، هنری و آموزشی نیست چه تحریمهای سازمانملل و شورایامنیت و چه تحریمهایی که دولت آمریکا علیه ایران وضع کرده، شامل اقلام فرهنگی و هنری نمیشود، اما تا یک شعبه بانک این را بفهمد و قبول کند، خیلیها ممکن است از ترس جریمههای احتمالی علیهشان، از هرگونه معامله بانکی با ایران حتی در حوزه هنر هم اجتناب کنند. بنابراین خیلیها فکر میکنند اگر کارهای ایرانی را خریداری کنند، خلاف تحریم و ممکن است مورد مؤاخذه قرار گیرند. ممکن است این شرایط بعد از عقد قرارداد هستهای تا حد زیادی تعدیل شود. بنابراین مسائل به بعد فرهنگی و هنری مربوط است و باید دید چه اتفاقی خواهد افتاد. درمجموع، میتوانم بگویم مسئولان کریستیز فضا را مثبت تلقی میکنند. کدام کار، را بهترین اثر ایرانی در حراج هجدهم میدانید؟ بهنظرم بهترین اثر ایرانی تابلو سقاخانه زندهرودی بود؛ دو اثر که جفتشان یک متن بودند که بر پیکره، سر بریده و دستهای قطعشده یک شهید که میتواند به دستهای حضرت ابوالفضل اشاره داشته باشد، نقش بسته بودند. این نمونه اولیهای بود که کریم امامی با تأکید بر اینها واژه سقاخانه را که تنها سبک هنر ایرانی است، ابداع کرد. بنابراین اهمیت تاریخ هنری این اثر فوقالعاده زیاد بود ضمن اینکه کاری قدیمی بود. از منظر تاریخ هنر ایران این کار مهمترین اثر این حراج و یک کار موزهای بود؛ در حالی که کارهای دیگر جنبه تجاری دارند. این کار حدود 300 هزار دلار به فروش رفت. از کارهای دیگر میتوان به کار کوروش شیشهگران اشاره کرد که ظاهرا برای حراج کار شده. همسوبودن آرتیستها با یک رخداد اقتصادی -هنری را چطور میبینید؟ تعدادی از کارها اینطور است که برای حراج تولید شدهاند. آیا این اتفاق در جاهای دیگر هم میافتد؟ بله، وقتی هنرمندی مارکت قویای پیدا کند، به این معنی است که آثاری را خلق میکند که بلافاصله در حراج ارائه میشود. نمونه خیلی معروف این اتفاق در مارکت هنر کارهای جف کونز است که اندکی قبل از حراج خلق شده و بلافاصله به حراج گذاشته میشوند؛ قبل از اینکه در نمایشگاهی به نمایش دربیایند و چندسالی از عمرشان بگذرد، به حراج گذاشته میشوند. این اتفاق بهدلیل قدرتگرفتن مارکت است. در گذشته مارکت متعلق به آثاری بود که مدتی از آنها گذشته و ارزش تاریخی در کنار ارزش هنری پیدا میکردند، البته کوروش شیشهگران که یک آرتیست تثبیتشده است، اما هنرمندان جوانی هستند که کارهایشان به قیمت خوبی به فروش میرسد. ایمن بعلبکی یکی از رکوردداران کریستیز هجدهم بود با سن کمتر از 40 سال که گاهی چندماه قبل از حراج کارهایش را تولید میکند. این خیلی خوب است، چون نشان میدهد شانس فقط متعلق به کارهای هنرمندان قدیمی نیست و هنرمندان جوان هم میتوانند از چنین مارکتی بهرهمند شوند.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.