|

در نقد نمایش «سقراط»

شوکران شیرین

ستاره جاوید

اولین‌بار نیست که زندگی «سقراط»؛ مرد معروف تاریخ، فیلسوف پرآوازه، همو که به‌جرأت می‌توان گفت فلسفه سخت وامدار اوست؛ به زبان هنر روایت می‌شود. اولین‌بار هم نیست که «حمیدرضا نعیمی»، کارگردان نام‌آشنا، خوانش تئاتری خود را از زندگی این مرد، روی صحنه تالار وحدت می‌برد؛ فیلسوفی که هرگز برای ثبت اندیشه‌هایش به خود زحمتی نداد و افکارش سینه‌به‌سینه به همت شاگرد خلفش افلاطون ثبت و ضبط شد و به رشته تحریر درآمد؛ فیلسوفی که به سبک نعیمی برای بار سوم، به مدت دوماه برای مردم روایت می‌شود و در محاکمه‌ای غیرعادلانه، به دست مخالفان فلسفه و افکارش، اعدام می‌شود و جام زهر را می‌نوشد؛ جام زهری که از نگاه سقراط نه‌تنها مایه مرگ نیست بلکه خود زندگی می‌بخشد و جاودانگی را برای او رقم می‌زند؛ شوکرانی که سخت، شیرین است. روایت نعیمی از شخصیت سقراط (با بازی طنازانه فرهاد آییش)، روایت رئال‌کلاسیکی است با خوانشی مدرن و امروزی برای مردم معاصری که می‌خواهند بدانند فلسفه حضور یک فیلسوف در زندگی امروز چگونه معنا می‌شود. نعیمی در متنی که نوشته خود اوست، هرجا لازم شده، با گرته‌برداری حرفه‌ای از خطابه‌های سقراط، خیلی نیک و مناسب توانسته برداشت خود را از شخصیت این مرد به زبان تئاتر بیان کند. به‌واقع می‌توان گفت نعیمی از آن دسته کارگردانانی است که با حفظ وفاداری به کلاسیسم سوژه، همواره کوشیده خوانش رئالی از متونی داشته باشد تا در برقراری ارتباط با مخاطب مدرن امروز، ناکام نماند. بر همین اساس، استفاده مناسب و حساب‌شده از زبان طنز، طراحی صحنه ساده و مینی‌مال در صحنه‌های آغازین و استفاده از قابلیت‌های فنی تالار وحدت و عمق صحنه در صحنه‌های پیچیده بعدی که به زندگی بغرنج و ناعادلانه سقراط نزدیک می‌شویم، توانسته اجرایی حرفه‌ای در سطح سلیقه مخاطبان چندوجهی امروز را خلق کند؛ اجرایی که هرجا لازم شده به زبان موسیقی، آواز کلاسیک و بازی‌های ساده بازیگران توانمندی همچون «بهناز نازی»، «فرهاد آییش»، «لادن مستوفی» و «ایوب آقاخانی» آویخته و نقش خود را در جلب‌توجه مخاطب، خیلی خوب ایفا کرده است. میزانسن‌های مدرنی که برای خلق صحنه دادگاه محاکمه سقراط با استفاده از امکانات فنی تالار طراحی شده خوب توانسته با مخاطب پیچیده امروز که مجهز به رسانه‌های متعدد مجازی و تصویری است ارتباط برقرار کند. نگاه نویی که نعیمی در طراحی لباس‌ها به خدمت نمایش گرفته، استفاده از کت‌وشلوار و کراواتی است که بازیگران آقا در نقش مخالفان ابدی سقراط به تن دارند. گویی نعیمی در این استفاده استعاره‌ای از مؤلفه لباس کلاسیک به‌جای پوشش قرون وسطایی می‌خواهد بگوید تفکر نخبه‌کشی و عدم تحمل دگرباشان در هر دوره‌ای تکرار می‌شود و مختص قرون وسطا هم نیست. در دنیای معاصر، نخبه‌کشانی را می‌بینیم که نمی‌توانند سقراط‌های زمانه را برتابند؛ سقراط‌هایی که در هر زمانه و دورانی وجود دارند و رهبری یک جریان فکری را به‌دست می‌گیرند؛ زندگی‌شان را می‌بازند و به قیمت جاودانگی، خلجانی را در اندیشه‌ها خلق می‌کنند. سقراط نعیمی از این جنس است. آدمی است که برای مخاطب معاصر غریبه نیست. حتی مخالفان و «روسپی بزرگوار»ی که (با بازی ساده لادن مستوفی) صحنه‌به‌صحنه لایه‌های نسبتا دیده‌نشده‌ای از زندگی سقراط را برای مخاطب امروز روایت می‌کنند هم شخصیت‌هایی نیستند که غریبه باشند. به این معنی که شخصیت‌پردازی پرسوناژهای نمایش به‌گونه‌ای است که تماشاگر امروز به‌راحتی می‌تواند با همذات‌پنداری، به نمونه مجسمی از پرسوناژ در زندگی امروز، برخورد کند؛ پرسوناژهایی که مختص قرون وسطا نیستند و در همه دوره‌ها تکرار می‌شوند. نعیمی در پس روایت رئال‌کلاسیک خود کوشیده، چینش متفاوت و خاصی از بازیگران را هم به تماشا بگذارد؛ بازیگرانی که در پازلی مرتب کنارهم قرار گرفته و هر یک به نقش دیگری کمک کرده‌اند. اجرا به‌گونه‌ای است که بازی همه افراد، چه‌خوب چه‌ناکافی، به یک اندازه دیده می‌شود و از هرگونه اغراقی مصون مانده است. به این معنی که نعیمی با انتخاب بازیگرانی همچون لادن مستوفی، فرهاد آییش و ایوب آقاخانی (در نقش افلاطون) کوشیده ضمن وفاداری به اجرای تئاتری اثر، روایت خود را از سقراطی بیان کند که از شعارزدگی به دور باشد، البته در رسیدن به این هدف ناکام باقی مانده چراکه در برخی صحنه‌ها، به‌دلیل گرته‌برداری صرف از متن خطابه سقراط، دیالوگ‌ها در حد شعار باقی مانده و در دست‌یافتن به لایه‌های زیرین شخصیت پیچیده فیلسوفی همچون سقراط ناموفق باقی مانده است. نگاهی به کارنامه حرفه‌ای نعیمی، استقبال صعودی او در استفاده از هنرهای چندرسانه‌ای را در اجراهای تئاتری‌اش نشان می‌دهد. روایتی که از «سقراط» نعیمی می‌بینیم، ضمن وفاداری به سادگی، پرزرق‌وبرق و پرهزینه هم هست. زرق‌وبرق در طراحی لباس‌ها و استفاده از مؤلفه‌های لوکس در این طراحی‌ها، نورپردازی مفهومی که نیک به خدمت نمایش درآمده و نگاه مدرن به طراحی صحنه، همگی نشان می‌دهد نعیمی در به‌روز‌رسانی نگاه تئاتری خود، یک‌قدم پیش گذاشته و برای کسب رضایت تماشاچی پیچیده امروز که از رسانه‌های عمومی خیلی جلوتر است و به ابزار فن، مسلط، از هر رسانه‌ای اعم‌از آواز کلاسیک، زرق‌وبرق بصری و طراحی مدرن نور و صحنه فاکتور نگرفته است. این اولین‌بار نیست که خوانش تکنولوژیکی از روایت رئال نعیمی را می‌بینیم. نعیمی می‌کوشد ضمن فاصله‌گرفتن از پرفورمنس، به تئاتر وفادار مانده و اجرای متفاوتی از شخصیت‌های کلاسیک به نمایش بگذارد؛ شخصیت‌های کلاسیکی که در دنیای معاصر، همچون ضرباهنگ نت‌های پیانو، تکرار می‌شوند و به‌هیچ‌وجه غریبه یا کهنه نیستند و برای مخاطب امروز، آشنا هستند.

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.