گفتوگو با حمیدرضا نعیمی نویسنده و کارگردان «سقراط»
دموکراسی تو را کشت
رضا آشفته
سقراط نمایشی به قلم و نگاه حمیدرضا نعیمی برای سومینبار فروردین 94 در تالار وحدت روی صحنه رفته. پیش از این در پاییز و زمستان 92 برای بار اول و در نوروز 93 برای بار دوم اجرا شده بود. در این نمایش که روایتگر زندگی سقراط و جانباختن او در راه آزادی است، فرهاد آییش و لادن مستوفی بازی کردهاند. با نعیمی دراینباره به گفتوگو نشستهایم:
اینبار سوم است که سقراط را در تالار وحدت اجرا میکنید، بهنظرتان چه دلایلی باعث این تکرار شده است؟ اگر بخواهم مسئله عرضه و تقاضا را مطرح کنم، در این برهه از زمان حرف زیاد قشنگی برای شنیدن نیست؛ به این دلیل که گاهیوقتها تقاضا وجود داشته، اما عرضهای در کار نبوده و از طرفی، گاه، کالای ضدفرهنگی هم تقاضا داشته، اما این تقاضا برای جامعهای که دارای ویژگیهای خاص دینی است، نمیتواند تقاضایی قوی باشد و بر همیناساس یکسری تقاضاها درست نیست. اینکه برای سومینبار سقراط با استقبال قوی و گسترده مخاطبان روبهرو میشود، فکر میکنم باید درباره ارزشهای اجرایی حرف بزنیم و مسئله براساس خود نمایشنامه این دلیل را آشکار میکند. اگر نمایش یک کمدی مفرح برای تماشاگران باشد، آنگاه تماشاگر هم میرفت و دیگران را هم شاید تشویق میکرد بیایند کار را ببینند یا بدشان بیاید و بگویند نیایند آن را ببینند. اما وقتی کسی بارها میآید کار را میبیند و با آدمهای جدید هم میآید که کار را ببیند، یعنی در کار چیزی برای دیدن بوده است. این اتفاق باید از مبحث جامعهشناسی بررسی شود. فقط هم نمیشود به نقدهای مثبت و منفی اکتفا کرد که کار چگونه بوده است، باید این نمایش بهلحاظ جامعهشناسی مطالعه شود. این مطالعه جامعهشناسانه دلیل خاصی دارد؟ سقراط آدم 2400 سال پیش است که به جغرافیای دیگر، زبان و قومیت دیگری هم تعلق دارد اما اینکه در تهران امروز ما با اقبال عمومی مواجه میشود حتما حرفهایی برای گفتن داشته است. اکنون هرشب متوجه میشویم برخی از تماشاگران پس از دیدن سقراط ساعتها پیادهروی میکنند و به من زنگ میزنند که با دیدن این کار حالشان خوش شده و برای تفکرکردن به پیادهروی رفتهاند... . بنابراین من نویسنده برای نوشتن این نمایشنامه اشتباه نکردهام چون مخاطب ایرانی آن را دوست داشته است. چون در سقراط حرف از احترام به قانون و حقوق شهروندی و احترام به دیگران و اصلاح امور است و اینها چیزهایی است که مردم ما به دنبالش هستند. یعنی نکات تکنیکی دخالت نمیکند؟ بله، آن هم هست. در اینجا طراحی خوب، موسیقی دلنشین که برای هرکدام ساعتها وقت صرف شده، بیانگر تلاش یک گروه است که باید از آن هم لذت برده شود. ما هم همواره در این سه دوره اجرای عمومی سقراط تمام نقدها را مطالعه کردهایم و از نکات وارد بر کار، درس گرفته و در حد ممکن برای ارتقای کارمان تلاش کردهایم. بنابر این سطح کیفی کار تا حدی بهتر شده، اما نمیشود تغییر آرمانی در کار ایجاد کرد. ما فقط تغییرات جزئی در کار دادهایم که طراوت و تازگیاش را هم حفظ کرده باشیم و مخاطب همچنان از آن لذت ببرد. در اینجا داریم بحث محتوایی میکنیم وگرنه ما کارگردانان باارزشی داریم که میتوانند آثار درخور تأملی را به صحنه بیاورند و بازیگران موفقی هم هستند که بتوانند در صحنه بدرخشند. به عبارت بهتر، متن شما این امکان را فراهم آورده است؟ بله، متأسفانه در تئاتر ما کمتر پیش آمده که بارها سراغ متنهای خوبمان برویم. مگر چه اشکالی دارد مرگ یزدگرد بهرام بیضایی بارها اجرا شود یا مرگ در پاییز اکبر رادی را از منظرهای مختلف تماشا کنیم. متون محمد چرمشیر، علیرضا نادری و دیگران استحقاق بارها دیدهشدن را دارند. متأسفانه اینجا در بهترین حالت فقط یکبار اجرا میشوند. باید این نمایشنامهها بارها تکرار شوند تا اینکه از تولید نمایشنامههای نارس و کمتوان جلوگیری شود و اینگونه ذائقه مردم را بالا ببریم. همچنین نویسندگان جوان بدانند متون قوی چگونه نوشته شدهاند. به همین دلیل است که سقراط در سه بازه زمانی با اقبال عمومی مواجه میشود. کارمان بازتولید نیست، چون یک نمایش با فواصلی در سه دوره به اجرا درآمده است. داوریها چگونه است که یک بار در بخش بینالملل جشنواره سیودوم این نمایش نامزد چندجایزه میشود، اما جایزه نمیگیرد، اما امسال کانون ملی منتقدان، شش جایزه اصلیاش را به آن میدهد؟ زمانی که جشنواره بینالمللی فجر در بهمن 92 به پایان رسید، آقای طاهری مدیرکل مرکز هنرهای نمایشی زنگ زد و شخصا خواست از من دلجویی کند، چون میگفت بارها مسئولان، نمایش سقراط را دیدهاند و موردتوجه همگان واقع شده، اما در جشنواره فجر داوران به آن توجهی نکردهاند و اینگونه داوری فجر زیرسؤال میرود و باید نشستی بگذارند تا داوریها را توسط کمیتهای آسیبشناسی کنند... . همانجا در پاسخ به آقای طاهری گفتم متأسفانه ما نه آداب جشن و شادخواری را میدانیم و نه آداب اندوه و سوگواری را. ما باید بهنظر داوران احترام بگذاریم و هماکنون دوستان و همکاران من جایزه گرفتهاند و در حال خوشحالیاند و به هیچوجه حاضر نیستم که شادابیشان را برهم بریزم و من هم در شادابی آنان شریک هستم. برای همین دلم نمیخواهد داوری جشنواره فجر را زیرسؤال ببرید و نگذارید این لذت جوایز بر جایزهگیرندگان کمرنگ شود. طاهری هم گفت تو به ما درس بزرگی دادی و نگاهتان به داوری فجر بسیار خوب است. بنابراین جایزهگرفتن برایمان ملاک نیست هرچند لذتبخش و شادیآور است. همین که ما در همان جشنواره فجر چهار شب اجرا رفتیم و مردم هم از آن استقبال کردند، برایمان کافی است. تماشاگران برایمان ملاک و معیاری هستند که چه متخصص و چه غیرمتخصص، با دیدن سقراط از آن لذت بردهاند. من هم زمانی که جایزه بگیرم، خوشحال میشوم و اکنون جوایز کانون ملی منتقدان تئاتر برایم بسیار معتبر است، اما خود جشن کانون هم اشکالاتی اساسی دارد. چه اشکالی؟ همین که در حاشیه جشن مراسمی برای بیماران سرطانی و خاص برگزار کردهاند، این خود باعث میشود آدم لذت کافی را از جشن نبرد. من میدیدم باید بروم جایزه بگیرم، اما همه حرفها درباره بیماران است و در آن وسط دیگر جشن و شادابی از بین میرفت. بهتر بود فقط جشن برگزار شود و آن مراسم دفاع از بیماران هم در مهلتی دیگر برگزار شود که حس و حال خودش را دارد. منتقدان سقراط بر این باور هستند که شما با زدن شعار و حرفهای تند مخاطبان را گول میزنید که جذب کار شوند، نظرتان در اینباره چیست؟ اینکه دیگران چه نظری دارند و چقدر این نظرها درست است، باید بررسی شوند. برخی گفتهاند سقراط جزء نمایشهای بیهویت است و حتی این نظر را با هتاکی و تندخویی گفتهاند. من همه نقدها را میخوانم و به آنهایی فکر میکنم که با دلیل نقد و ما را در جهت رفع اشکالات راهنمایی کردهاند و اینان افرادی هستند که بهراحتی نظر نمیدهند. اما نقدهای بیپایه و اساس را خیلی تند فراموش میکنم. اینکه این نمایشنامه خوب نیست و فقط برای چهار تا دیالوگ مورد استقبال قرار گرفته، حرفی بسیار سطحی است. متن سقراط بهزودی چاپ میشود و همه با گاردهای بسته و باز میتوانند آن را بخوانند و نقدش کنند. مسئله سقراط تاریخ است یا نقدکردن یک مسئله تاریخی مانند دموکراسی؟ این متن براساس تاریخ نوشته شده؛ اما درباره تاریخ نیست. تأویل یک درامنویس از یک اتفاق تاریخی است که در این برهه زمانی برای آگاهکردن جامعه خودش نوشته است. سقراط از چه چیزی صحبت میکند؟ نبود اخلاق، دروغگویی، سکوت در برابر ناحقی، رعایت حقوق و احترام به دیگران و نکاتی مثل این که جامعه را نابود میکند و ما در اینجا از جزء به کل رسیدهایم. با کلمات نمیشود جامعه را نجات داد، باید از جزء به کل حرکت کرد. دیگران نمیتوانند ما را نجات دهند. این کشور را فقط خودمان میتوانیم نجات دهیم و اینها حرفهای کمی نیست. تا کی باید در سطحی مثل تلویزیون مطرح شود. سقراط از انسان و ارزشهای انسانی میگوید. ما با آنکه کشور دینی داریم، اما در اقتصادمان مشکلاتی هست و این آموزههای اخلاقی سقراط در دین ما مطرح است. چنانچه امامعلی(ع) میفرماید انسانی که خود را بشناسد خدایش را میشناسد. سقراط هم به چندخداییبودن در یونان باستان تشکیک میکند و او هم به خدای یگانه ایمان دارد. سقراط در مورد اخلاق، عشق، فلسفه، جامعه و قانون حرف میزند و مباحثی را مطرح میکند که همچنان کارکرد دارد. متأسفانه هیچکس درباره این افلاطون و سقراط ما حرفی نزده است که اینها از کدام منابع تغذیه و برداشت شده و چه اعتقاداتی داشتهاند. فقط منتقد مینویسد این نقش خوب یا بد بازی شده است. سقراط در دادگاهی محکوم به اعدام میشود که بسیار احمقانه و سیاسی به او چنین حکمی دادند. درحالیکه در نمایشنامه «مردی برای تمام فصول» همهچیز با طرح و توطئه قوی برای محکومیت یک مرد حقیقی و قانونمدار به اجرا درمیآید. سقراط را تا جایی پیش میبرند که دادگاه در کنار حکم اعدام چندپیشنهاد دیگر هم میدهد که برای تنبیهشدن میتواند جزای نقدی بپردازد یا اینکه تبعید شود، اما او ترجیح میدهد اعدام شود؛ این نمایش را تماشاگران بارها دیدهاند، چون خواستهاند از زوایای دیگری هم آن را ببینند. چرا باید سقراط را ببینیم با توجه به اینکه منتقدانی بر آن هستند که بگویند تجربه دموکراسی جاهای مختلف متفاوت بوده. لزوم کارشدن این نمایش توسط گروه شایا چه بوده است؟ جملهای در پایان نمایشنامه هست که در آن سافوی شاعر به سقراط میگوید: استبداد مانع حرفزدن تو شد، اما دموکراسی تو رو کشت! این یکی از کلیدیترین مباحث نمایشنامه است. اگر حکومت الیگارشی، پادشاهی، دموکراسی، پارلمانی و... باشد، همین که خطایی کند، دیگر فرقی نمیکند که از چه عنوانی برخوردار است، این خطا قابلپذیرش نیست و زمانی هم که بتواند مردمانی را مدیریت کند، موفق است. افلاطون هم تحتتأثیر نظام پادشاهی امپراتوری ایران بوده و نظام طبقاتیاش را از حکومت پادشاهی ایران گرفته بود. ما باید مراقب باشیم که اشتباه نکنیم. همه شاید احساس خوبی از دموکراسی داشته باشند و بهعنوان آمال از آن یاد کنند، اما آیا دموکراسی بهصورت حقیقی وجود دارد؟ افلاطون سرسختانه نظام دموکراسی را قبول نداشته است. آیا دموکراسی واقعی و حکومت مردم بر مردم وجود دارد؟ آیا همیشه حاکمان جزء نخبگان جامعه بودهاند؟ بهنظرم مبحث دموکراسی به شکل آرمانیاش نمیتواند وجود داشته باشد. همه حکومتهای پادشاهی هم بد نبودهاند، برای مثال در دوران هخامنشیان، کوروش که آموزههای اخلاقیاش بسیار ارزشمند است، در حکومتداری کارهای ارزشمندی کرده و درواقع عملکرد حکومت و حاکمان در قبال ملت و ملت در قبال دولت اهمیت دارد. این نوع حکومت مصون از خطاست. ما الان مفسده اقتصادی داریم و کسی آن را انکار نکرده. باید در جهت رفع این نوع مفسدهها بکوشیم. همه این اصلاحات است که ما را به سوی شکوفایی میبرد. بنابراین نوع حکومت برایتان اهمیت ندارد، بلکه بررسی این درستی و خطاست که در «سقراط»تان بیشتر اهمیت مییابد؟ افلاطون معتقد است سقراط از بهترین و عادلترین مردمان است. در زمان حکومت الیگارشی و مستبد، مانع از حرف سقراط شدهاند، اما در زمان حکومت دموکراتیک یونان و در عصر طلایی پریکلس، سقراط محکوم به اعدام میشود. زمانی که بهترین و عادلترین مردم ناعادلانه و احمقانه اعدام میشوند، این دیگر چه نوع دموکراسیای است. یک دباغ که نماینده مردم است، چنین دادگاهی را وامیدارد، سقراط را به اعدام بکشاند. مطمئنا هیچکس از حکومت یکسونگر و دیکتاتوری خوشش نمیآید. همه از چندصداییشدن قدرت بیشتر خوششان میآید. ما در کشوری زندگی میکنیم که در آن چندینقومیت، با زبانهای مختلف و با ادیان متفاوت در کنار هم همزیستی مسالمتآمیزی دارند و این همگرایی است که کشورمان را زیبا میکند. اگر چنددستگی باشد و به حقوق همدیگر احترام نگذاریم، دیگر چیزی به نام کشور باقی نمیماند. احترام به جمع و فرد هردو زیباست. کسی نمیتواند بگوید فرد در قبال جامعه اهمیت ندارد یا برعکس. همانطور که حریم فردی داریم و به این باید احترام گذاشته شود، در جامعه نیز باید احترام به جمع رعایت شود. حقوق فردی و جمعی لازمه یک جامعه است. تغییراتی هم در زمینه طراحی صحنه و لباس در اجرای اخیرتان مشاهده میشود. علتش چه بود؟ در اجراهای قبلی، سقراط در کنار کتابخانه زندانی میشد و در آنجا خوابیده بود. در طراحی صحنه رضا مهدیزاده، در دو سمت صحنه کتابخانهها کشیده شدهاند که منشأ و سرچشمه تفکرند. همچنین ستونهایی صفآرایی کردهاند که بهنظر آنتیوس نشانه شکوه و فخر آتن است، اما سقراط اعتقاد دارد این ستونها نشانه شکوه و فخر آتن نیست. در صحنه دادگاه این فریمهای خالی و قابهای خالیاند که دوباره مقابل اندیشه صفآرایی میکنند که هیچچیزی برای گفتن ندارند و بسیار پوک هستند. اینها میخواهند سقراط را که مظهر تفکر و نگاه است، نابود کنند. به دلیل همین نگاه ویژه است که فلسفه به پس و پیش از سقراط تقسیمبندی میشود. حالا ما این ستونها را تبدیل به زندان کردهایم. سقراط توسط افراد هوچیگر و هتاک نابود میشود و ما در اینجا آشغالهایی را میریزیم که مصرفگرایان به شکل اعتراضآمیز آنها را بر سر سقراط میریزند. اینها با نگاه عمیق سقراط برچیده میشود و با بازی دیدنی فرهاد آییش و نقی سیفجمالی اجرا میشود. در زمینه لباسها نیز از ادنا زینلیان طراح خواستیم برای صحنه مدهآ یک طراحی جدید در نظر بگیرد که این صحنه بسیار سخت است. تغییر دیگر؟ همچنین از بازیگران خواستهایم در کنار خوانندگان بهصورت کرال بخوانند؛ هرچند این کار برایشان بسیار سخت بوده. این همخوانی درعینحال کار را بهلحاظ موسیقایی شنیدنیتر کرده است. آیا گروه شایا این آمادگی را دارد که برای بار چهارم یا پنجم هم همین کار را اجرا کند؟ مطمئن باشید اگر برای بار چهارم هم سقراط را در تالار وحدت اجرا کنیم، این برای تئاتر ما یک اتفاق تاریخی است؛ چراکه بیشتر در آلمان، انگلستان، فرانسه و آمریکا یک نمایش برای سالیان سال اجرا میشود. ما فعلا دنبال یک اجرای جایگزین هستیم و میخواهیم نمایشنامه شوایک را که بنده براساس رمان «سرباز سادهدل» هاشک نوشتهام، امسال اجرا کنیم. این رمان، ضدجنگ جهانی اول و یک کمدی سیاه است. در کنارش اگر بشود، برای چهارمینبار سقراط را اجرا میکنیم. گروه شایا که از سال 73 شکل گرفته، حالا تبدیل به گروهی جوان شده که در 20سالگیاش میتواند تجربیات متعدد و متفاوتی را اجرا کند. همه افراد گروه پیشرفتهایی کردهاند و در کنار افراد قدیمی فرصتی هم در اختیار جوانترها قرار میگیرد که آنها هم تفکرات نوی خود را با ما به اشتراک بگذارند تا ما کهنه و خموده نشویم. ما در هرصورت آمادهایم، مگر به دلیل نداشتن سالن نگذارند که این اتفاق بیفتد وگرنه این تکرارها برایمان بسیار زیبا و آزمودنی است. متأسفانه در جشنواره فجر پارسال نگذاشتند نمایشنامه آژاکس که برداشتی از آژاکس سوفوکل است، توسط یک کارگردان جوان دیگر اجرا شود. درحالیکه این متن که توسط خودم نوشته شده؛ 14 سال پیش اجرای موفقی را در تئاترشهر داشت. این متن از میان بیش از 500 متن انتخاب شده بود و بهدلیل همان اجرای قبلی، مانع از اجرایش شدند. مگر آنکه نامش را تغییر میدادم. درحالیکه نام، هویت و شناسنامه متن است و نمیشود عوضش کرد. لادن مستوفی قرار بود در نوبت سوم اجرای سقراط حضور نداشته نباشد. چگونه آمدنش ممکن شد؟ ایشان قرار بود بهدلیل بازی در یک فیلم سینمایی به سفر خارجی بروند، اما با رایزنی این فرصت فراهم شد در کنارمان باشد که باعث خوشحالی ما شد. درباره اجرای نوروزیای که شما دو سال است تجربه میکنید، برایمان بگویید... . ما جزء کشورهای عجیبوغریبی هستیم که در تعطیلات، تئاترمان تعطیل است. در تمام دنیا بهترین زمان برای تئاتر همین روزهای جشن و تعطیلات است. در ایران پذیرفتهایم در روزهای سوگواری تئاتر و سینما تعطیل باشد، اما غیر از آن بهویژه در نوروز بهتر است تئاتر برگزار شود. امسال اکران نوروزی فیلمها خوب نبود اما اکران نوروزی سقراط بسیار خوب و هرشب بیش از 750 نفر به تماشایش آمدند. بهتر است همه تئاترها از سوم نوروز اجرا شوند، آن یکی، دو روز اول هم برای همه مهیج است که به دیدار خانواده و دوستان بروند، اما بعدش همه دوست دارند تئاتر ببینند. شاید هفتم فروردین که مصادف با روز جهانی تئاتر است، مناسبت بیشتری برای بازگشایی تئاترها داشته باشد. ما متأسفانه در ایران روزنامهها در تعطیلات نوروز تعطیلاند درحالیکه در تمام دنیا اتفاقات بسیاری میافتد که باید در جایی منعکس شود.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.