|

تهران‌-‌ریاض موازی پیش می‌روند

زینب اسماعیلی- روزنامه‌نگار

در فاصله نیم‌روزی که از دیدار سه‌ساعته جان کری با سعود الفیصل، وزیر خارجه عربستان، در فرودگاه وین -دوم نوامبر 2014- گذشت، توافقی که قریب بود، آن‌چنان بعید شد که هفت‌ماه دیگر زمان برای مذاکره تمدید شد! برای خبرنگارانی که زیر چادر سفید مقابل هتل «کوبورگ» جمع شده‌ و امیدوار بودند، خبر توافق جامع را به‌سرعت از وین به رسانه‌های‌شان در جای‌جای جهان مخابره کنند، تمدید مذاکره، گویی خبری بود که باید به جهان مخابره می‌شد. آب سردی که کاترین اشتون و محمد‌جواد ظریف در آخرین قاب مشترک، آن را در قالب بیانیه‌ای مشترک اعلام کردند. ماجرای سفر «سعود الفیصل» به وین و دیدارش با جان کری و تأثیر آن بر عدم دستیابی به توافق نهایی در نوامبر (آذرماه)، از سوی هیچ مقامی تأیید نشد، اما کمتر کارشناسی بود که آن را در گمانه‌زنی‌هایش نزدیک به واقعیت نداند. اگرچه تأثیرگذاری بر قیمت نفت هم موضوعی بود که گویا در سفر سعود الفیصل بر آن تأکید شد، که البته تأثیر آن، در جلسه اوپک که بعد از مذاکره هسته‌ای در همان شهر پاییزی از سرگرفته شد، خود را نمایاند. اگرچه عربستان از کاهش قیمت نفت متضرر می‌شد، اما گویا ضرر کم ریاض در مقابل ضرر بیشتر تهران، برای این کشور مقبول بود که میخش را کوبید. از نوامبر وین که بگذریم، ماجرای تهران-‌ریاض همچنان ادامه یافت. در‌حالی‌که جواد ظریف در فاصله اغلب دورهای مذاکراتی، سفرهایی با مقصد منطقه‌ای، اروپایی یا همسایگان را در برنامه داشت، عربستان به این مقاصد نپیوست. در‌حالی‌که بسیاری معتقد بودند سفر جواد ظریف یا حتی آیت‌الله هاشمی می‌تواند گره‌های این مسئله را بگشاید. اگرچه در سطح معاون وزیر خارجه در دو کشور، برنامه‌ریزی‌هایی برای سفر جواد ظریف به ریاض در‌حال انجام بوده، اما این سفر چندین بار به‌دنبال اظهارات رسانه‌ای یکی از مقامات عربستان، به‌ویژه شخص سعود الفیصل لغو شد که آخرین بار آن، بعد از عید قربان (مهرماه) بود. با مرگ پادشاه عربستان ماجرا از آنچه بود، پیچیده‌تر شد؛ غلبه نگاه گروه بر‌سر‌کارآمده، ضدایرانی‌تر از پیش است. چه آنکه، هم گروه پیشین و هم گروه فعلی مسلط بر ریاض، از توافق هسته‌ای تهران با 1+5 هراس دارند. آنها به سال‌های انزوای ایران خو گرفته و می‌توان گفت ترکیه و عربستان برنده اصلی انزوای بین‌المللی تهران در سال‌های قدرت دولت نهم و دهم بوده‌اند. تصور توافق ایران و کشورهای غربی برای بسیاری از همسایگان، به‌ویژه کشورهای منطقه، هراس‌انگیز است. این را در آنچه به‌عنوان نگرانی از تفاهم هسته‌ای و امنیت خود در منطقه مطرح شده، می‌توان به خوبی دید. اندک‌زمانی بعد از تفاهم لوزان سوئیس بود که آنها مدعی شدند کشورهای جهان باید به‌صراحت حق غنی‌سازی اورانیوم را به ‌آنها هم بدهند تا بتوانند در مصاف احتمالی اتمی با ایران، از خود دفاع کنند. یک‌سال‌و‌نیم پیش تیم مذاکره‌کننده هسته‌ای ایران در گپ‌و‌گفت غیررسمی با خبرنگاران ایرانی تأکید داشتند که نمی‌توان در متن توافق دنبال این بود که آنها حق غنی‌سازی ما را به رسمیت بشناسند. مذاکره‌کنندگان برای این سخن دو تحلیل داشتند: اول اینکه براساس ان‌پی‌تی بر حق غنی‌سازی ایران تاکید شده و نیازی به تأکید گروهی از کشورها که با ما در‌حال مذاکره هستند نیست، علاوه بر آنکه وقتی‌ به غنی‌سازی ایران در سطح پنج درصد تأکید شده یعنی ایران این حق را دارد. اما دلیل دوم هیأت مذاکره‌‌کننده منطقه‌ای بود؛ اینکه با نگارش چنین جمله‌ای، جنگ اتمی در منطقه آغاز می‌شود که هر کدام آنها خواستار اذعان به چنین حقی خواهند شد که ابتدای مخمصه‌ای است که آن‌سرش ناپیداست. از مذاکره هسته‌ای که بگذریم، دخالت نظامی عربستان در یمن موجب رویارویی جدیدی در منطقه شد. درگیری‌ای که ناخودآگاه پای تهران را به معامله باز می‌کرد. تهران و انصارلله (حوثی‌های سابق) نزدیکی فکری بسیاری دارند، اما تا زمان نگارش این متن، تهران هیچ‌گونه دخالت نظامی یا حتی مستشاری در یمن را تأیید نکرده ‌است، اگرچه در مقابل بحران یمن، خنثی هم نبوده است. تحرکات دیپلماتیک ایران در مورد یمن به‌جای تمرکز بر عربستان -که به‌نظر می‌رسید نتیجه مثبتی نخواهد داد- بر آنها که می‌رفتند تا هم‌پیمان دخالت نظامی شوند، متمرکز شد. آنکارا و اسلام‌آباد در دیدارهایی بر همراهی با خط تهران هم‌نظر شدند. بدیهی بود این مسئله به مذاق ریاض خوش نخواهد آمد. این تأثیر منطقه‌ای ایران در حالی نگرانی عربستان را افزایش می‌دهد که نفوذ ایران در تثبیت بشار اسد در سوریه، تغییرات دیپلماتیک در عراق و ادامه همکاری با حزب‌الله لبنان و جنبش مقاومت ‌فلسطین در یک‌سال گذشته اوج گرفت.حال، ممکن است تا پایان مدت مذاکره هسته‌ای، ماجرای یمن کج‌دار و مریز نگاه داشته شود. مسئله اینجاست که ایران نیازمند آرامش در دیپلماسی هم در منطقه و هم جهان است، اما به نظر می‌رسد این رویکرد اصلی دیپلماسی حاکمیت تازه‌نفس ریاض نیست. تلاش برای نزدیک‌کردن این دو خط موازی ممکن است به عمر دولت یازدهم قد ندهد.

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.