|

گردباد مسائل منطقه در روابط تهران‌-‌ریاض پیچیده است

تداوم تنش یا یافتن روزنه آرامش

نیلوفر منصوریان

روابط ایران و عربستان پیچیده‌تر از گذشته شده است؛ آن‌قدر پیچیده که دیگر شاید نتوان به این زودی‌ها گره‌های کلاف آن را باز کرد. اختلافات به اندازه‌ای بالا گرفته که امیدها را برای بهبود روابط، حتی در دولتی که به‌دنبال تنش‌زدایی و ترمیم روابط خارجی است، یعنی دولت یازدهم، با تردید‌های بسیاری مواجه کرده است. اگر تا همین چند‌ماه پیش کنار‌زدن پرده‌های سوء‌تفاهم و بالا‌بردن پرچم صلح میان تهران و ریاض در دستور‌کار دولت یازدهم بود، حالا به‌نظر می‌رسد این برنامه از رأس برنامه‌های دولت کنار گذاشته شده است و راه برای جولان ابرهای سیاه تنش، بیش از گذشته هموار شده است. با آغاز‌به‌کار حسن روحانی، رئیس‌جمهوری، و سخنان او مبنی‌بر تعامل سازنده با دنیا و به‌ویژه سخنان او مبنی‌بر اینکه «با عربستان برادر هستیم» و «ان‌شاءالله در دولت آینده روابط بسیار خوبی با همسایگان به‌ویژه با عربستان خواهیم داشت»، امیدها برای بهبود رابطه با عربستان زیاد شد. از‌سویی‌دیگر عربستان نیز که طی قریب‌به هشت سال، هرروز ارتباطش با ایران کمتر و تیره‌تر شده بود، از سخنان رئیس‌جمهوری ایران استقبال کرد، حتی در رویدادی مهم، عبدالله بن عبدالعزیز، پادشاه وقت عربستان ‌سعودی، از اولین رهبران سیاسی بود که انتخاب روحانی را تبریک گفت و برای وی آرزوی موفقیت کرد. روحانی نیز چند‌روز بعد این پیام را پاسخ گفت و ابراز امیدواری کرد ایران و عربستان با کمک یکدیگر بتوانند ثبات را به منطقه خاورمیانه بازگردانند؛ امیدواری‌ای که ‌این روزها در کشاکش رقابت دو کشور برای نفوذ سیاسی در منطقه رنگ باخته است. رقابت‌های منطقه‌ای حوادث این روزهای منطقه، به‌ویژه جنگ در یمن، به‌عنوان یکی از مناطق استراتژیک برای عربستان و موضع‌گیری‌های تهران و ریاض در مورد عملکرد یکدیگر، نشان می‌دهد ثبات خاورمیانه نیازمند تدبیر جدی و به‌تفاهم‌رسیدن دو طرف است و در غیراین‌صورت نمی‌توان نسبت‌به آن خوشبین بود. در واقع آنچه این روزها سایه اختلافات میان دو کشور را سنگین‌تر از پیش کرده است، فراتر از مسائل سیاسی و جنگ‌های نیابتی است. این‌بار بحث بر سر حج عمره نیز به تنش‌های پیشین میان تهران و ریاض افزوده شده است. روابط ایران و عربستان سال‌هاست که فراز و فرود دارد؛ یک روز جنگ ایران و عراق و حمایت عربستان از صدام حسین، روز دیگر مسئله عراق، سوریه، لبنان و فلسطین، سپس آنچه حمایت ایران از شیعیان یمن می‌خوانند و در تازه‌ترین تحولات، افزایش احتمال توافق هسته‌ای ایران با جامعه بین‌الملل و ماجرای تعرض به دو نوجوان عمره‌گزار ایرانی در فرودگاه جده این رابطه را متزلزل‌تر از پیش کرده است؛ موضوعی که نشان می‌دهد رفع سوء‌تفاهم میان تهران و ریاض به این زودی‌ها امکان‌پذیر نیست و سرنخ بهبود رابطه از دست دو کشور تا حدی خارج شده است. تهران و ریاض سال‌های سختی را در روابطشان تجربه کرده‌اند، اما دورانی هم بوده که دو کشور شمشیرهای‌شان را غلاف کرده‌اند و سطح روابط دیپلماتیک‌شان را بهبود بخشیده‌اند. دوران ریاست‌جمهوری آیت‌الله‌هاشمی‌رفسنجانی و سید‌محمد خاتمی، عصر طلایی روابط ایران و عربستان بود. هر‌چند اختلافاتی میان دو کشور وجود داشت، اما آن‌قدر نبود که گره روابط دیپلماتیک دو کشور را پاره کند. این روابط دردوران آیت‌الله هاشمی‌رفسنجانی تا اندازه‌ای‌ ترمیم شده بود که حتی بعد از اتمام دوره ریاست‌جمهوری هاشمی، در ۲۰ خرداد ۱۳۸۷، از وی که سمت رئیس مجلس خبرگان رهبری و رئیس مجمع‌تشخیص‌مصلحت‌نظام را بر‌عهده داشت، به‌عنوان میهمان ویژه کنفرانس بین‌المللی گفت‌وگوی اسلامی دعوت به‌عمل آمد تا در این کنفرانس شرکت کند. در این سفر ۱۰ روزه بود که به او اجازه دادند از منطقه فدک، یا همان وادی حضرت‌فاطمه(س)، بازدید کند. دوران ریاست‌جمهوری رئیس اصلاحات نیز به‌دلیل سیاست تنش‌زدایی و گفت‌وگوی تمدن‌ها، باز با گسترش ارتباط تهران و ریاض همراه بود. تا آنجا که عربستان در جریان حمله آمریکا به عراق و افزایش احتمال حمله آمریکا به ایران در آن دوران، مقامات ایران را از جزئیات طرح حمله احتمالی با‌خبر کرد. اما این دوران طلایی هم مدت زیادی دوام نداشت، با روی‌کار‌آمدن محمود احمدی‌نژاد، مسائل منطقه‌ای از‌یک‌سو و سیاست خارجی دولت نهم و دهم، از‌سویی‌دیگر به‌مرور اختلافاتی که زمانی کنار گذاشته شده بودند را ‌بار دیگر روی میز روابط دو‌جانبه قرار داد و تنش به‌تدریج، جایگزین آرامش حاکم بر روابط دو کشور شد. به‌این‌ترتیب اگرچه احمدی‌نژاد در اولین دوره ریاست‌جمهوری‌اش چهار بار به ریاض رفت، اما در دوره دوم ریاست‌جمهوری‌ خود، تنها یک‌بار موفق شد به عربستان سفر کند. امید به دولت یازدهم با روی‌کار‌آمدن حسن روحانی، بسیاری از تحلیلگران و ناظران در انتظار ترمیم روابط بودند؛ امیدی که برآورده‌شدن آن در اولین سال ریاست‌جمهوری روحانی، دست‌یافتنی به‌نظر می‌رسید، چه اینکه این رابطه به سود منطقه و حتی مسائل جهان اسلام است. دعوت از روحانی برای سفر به حج، دعوت از محمد‌جواد ظریف برای سفر به عربستان و دعوت از آیت‌الله ‌هاشمی‌رفسنجانی برای سفر به ریاض، نمونه‌های تمایل عربستان برای بهبود آسیب‌های واردشده بر پیکره روابط دیپلماتیک تهران و ریاض بود. هر‌چند در‌نهایت به هیچ‌کدام از این دعوت‌نامه‌ها از سوی ایران پاسخی عملی داده نشد و درنهایت تنها حسین امیر‌عبد‌اللهیان، معاون وزیر خارجه ایران، به عربستان سفر کرد. اینکه چرا مقامات ایران به دعوت رسمی مقامات عربستان پاسخ عملی ندادند و هر‌بار از، در دستور ‌کار بودن برنامه دیدار وزیر خارجه ایران برای سفر به عربستان سخن گفتند، اگرچه به‌طور رسمی اعلام نشده است، اما بنا‌بر برخی گزارش‌ها شروط دو کشور برای یکدیگر، مانعی اصلی در عدم تحقق برنامه این سفرها بوده است؟ ایران و عربستان در چند‌سال گذشته بر سر مسائلی همچون بحرین، سوریه، مصر و عراق و این اواخر یمن و حضور داعش در عراق در‌گیر بوده‌اند و هر‌کدام شروطی را برای یکدیگر به‌منظور پایان این در‌گیری‌ها داشته‌اند، اما مهم‌ترین موضوعی که شاید مانع تحقق دیدارهای رسمی مقامات ایرانی از ریاض شده است، کارشکنی مقامات ریاض در مذاکرات هسته‌ای ایران با اعضای 1+5 است. عربستان از همان‌روزی که ایران مذاکرات مستقیم خود را با آمریکا، به‌عنوان طرف اصلی در گفت‌وگوهای هسته‌ای، آغاز کرد، نگران حل مسئله هسته‌ای ایران شد. آنچه این کشور را بیش‌از‌پیش نگران کرد، شکستن تابوی گفت‌وگوهای بی‌واسطه تهران و واشنگتن بود. در‌واقع این مذاکرات رو‌در‌رو برای حل تنش هسته‌ای و فرو‌ریختن دیوار بی‌اعتمادی در مورد پرونده هسته‌ای ایران، عربستان را که در سال‌های گذشته نقش محوری و کلیدی‌ای را برای آمریکا در منطقه بازی کرده است، نگران از‌‌دست‌رفتن جایگاهش برای آمریکا کرد. ترس از برتری ایران بر منطقه و ازطرفی، پذیرفته‌شدن حق غنی‌سازی ایران، مقامات عربستان را از‌یک‌سو به حل بحران در روابط‌شان با ایران سوق داد و از‌سوی‌دیگر به نزدیک‌شدن به مخالفان توافق هسته‌ای ایران با قدرت‌های بزرگ ترغیب کرد. در‌واقع ریاض در‌این‌مدت همواره با دو کارت خود بازی کرده است تا در‌صورت عدم موفقیت یکی از کارت‌هایش، آن دیگری را از دست ندهد. به‌هر‌ترتیب، موضوع هسته‌ای ایران به قدری برای عربستان حیاتی بوده که در آذر سال 93، در‌حالی‌که همه‌چیز در گفت‌وگوهای هسته‌ای، که در وین در جریان بود خوب پیش می‌رفت، سعود الفیصل، وزیر خارجه‌اش، را راهی سفر و دیداری کوتاه با جان کری، وزیر خارجه آمریکا، کرد؛ دیداری هر‌چند کوتاه در فرودگاه، که به‌یک‌باره روند مذاکرات را مختل کرد. شاید همین دست از کارشکنی‌های ریاض که برخی رسانه‌ای و برخی دیگر رسانه‌ای نشده‌اند، مقام‌های ایرانی را از سفر به ریاض، باوجود دعوت‌های پی‌درپی، بازداشته است. در‌این‌میان مرگ پادشاه عربستان و تغییر زمامداران این کشور هم بهبود روابط دو کشور را پیچیده‌تر از قبل کرده است. در‌واقع سیاست‌های زمامداران جدید عربستان، این‌روزها هیزم بر آتش تنش میان ایران و عربستان انداخته است و آتشی تازه در منطقه به پا کرده است. البته برخی از اظهار‌ نظرها از جانب سیاسیون ایران، همچون ابراز خوشحالی از مرگ پادشاه عربستان نیز، در تیره‌تر‌شدن این رابطه نقش بسزایی داشته است. این روابط به‌قدری تیره شده است که، حتی حضور محمد‌جواد ظریف، وزیر خارجه ایران در مراسم تشییع پادشاه عربستان و پیام‌های تسلیت مقام‌های ایرانی و در رأس آنها حسن روحانی، رئیس‌جمهوری و آیت‌الله‌هاشمی‌رفسنجانی، رئیس مجمع‌تشخیص‌مصلحت‌نظام، هم نتوانسته بر کدورت میان دو کشور اثر بگذارد. اختلافات تازه حالا اختلاف تازه‌ای بر روابط دو کشور سایه افکنده است؛ یمن محل اختلاف تازه دو کشور است با این تفاوت که این‌بار دو کشور رسما وارد کارزار شده‌اند و برای یکدیگر خط‌ونشان می‌کشند. از‌یک‌سو ایران به عربستان هشدار داده است که بمباران یمن را قطع کند و از‌سوی‌دیگر عربستان از ایران خواسته است تا دست از حمایت حوثی‌ها در کشوری که سال‌هاست حیاط‌خلوت عربستان شده است، بردارد. با وجود این، ایران بارها اعلام کرده است از حوثی‌ها حمایت نمی‌کند و عربستان هم اعلام کرده است جنگ در یمن، جنگ با ایران نیست. با تمام اینها عربستان در این میدان، ترکیه و پاکستان را که در ابتدای امر، به‌عنوان شریک حملاتش به یمن، با خود همراه کرده بود، از دست داده است. در‌واقع ایران با سیاست و نفوذ روبه‌گسترش منطقه‌ای‌ خود، این دو کشور را از همراهی با عربستان بازداشته است و حالا به‌نظر می‌رسد ریاض در این مسیر تا حد زیادی تنها مانده است. شاید به‌همین‌دلیل سعود الفیصل، وزیر خارجه عربستان در دیدار اخیرش با لوران فابیوس، وزیر خارجه فرانسه، رسما اعلام کرده است «ما در جنگ با ایران نیستیم و جایی وارد شده‌ایم که از ما خواسته شده است». او همچنین افزوده است: «ایران بخشی از یمن نیست و ما امیدواریم مسئولان این کشور با مواضع سیاسی سعی در حل قضیه داشته باشند». اما در کنار این اختلافات و اتخاذ مواضع تند‌و‌تیزی از سوی هر دو کشور، برخی بر این نظرند که عربستان در‌نهایت چاره‌ای جز به‌رسمیت‌شناختن ایران به‌عنوان یکی از قدرت‌های منطقه‌ای نخواهد داشت. استقبال این کشور از تفاهم هسته‌ای لوزان می‌تواند نمونه‌ای از پذیرش غیرقابل بازگشت حق هسته‌ای ایران در منطقه، از سوی عربستان باشد؛ موضوعی که البته برای تأیید نهایی آن باید صبر کنیم. اما در شرایطی که تهران و ریاض هریک برای توقف دامنه نفوذ دیگری در منطقه تلاش می‌کنند، ماجرای تعرض به دو نوجوان ایرانی عمره‌گزار در فرودگاه جده، جنجال تازه‌ای را در صفحه دفتر روابط دیپلماتیک دو کشور باز کرده است. این جنجال حتی تا توقف حج عمره از سوی ایران هم پیش رفته است. آخرین باری که حج به موضوعی جنجالی میان دو کشور تبدیل شد، سال 66 بود که در آن تعدادی از حجاج ایرانی در مکه کشته شدند. این‌بار، اما موضوع تعرض به دو نوجوان ایرانی موجب بالا‌گرفتن نزاع بر سر حج عمره شده است؛ موضوعی که اگرچه ماهیتش سیاسی نیست، اما در کنار اختلافات ریز‌و‌درشت دو کشور با یکدیگر، روابط را تیره‌تر از قبل کرده است. بااین‌تفاسیر به‌نظر می‌رسد رقابت دو کشور در منطقه و باز‌شدن باب اختلافات تازه، قدرت عمل را برای رفع مسائل موجود از دولت روحانی هم گرفته است. کلاف رابطه تهران و ریاض، این‌روزها بیش‌از‌پیش گره خورده و باز‌کردن آن نیازمند تدبیر هر دو کشور است.

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.