دیروز و فردای متفاوت برای داعش
سمیرا فرخمنش- گروه تروریستی «داعش» با سرعتی که در پیشرویهای خود از آغاز فعالیت تاکنون داشته، تعریف جدیدی از خشونت بنیادگرایانه به محیط بینالمللی نشان داد؛ تعریفی که مدیون افراط در شاخهای از خشونتگرایی مذهبی است که صدای تندروترین گروههای تروریستی خاورمیانه را هم درآورد. اما با همه این احوال اوضاع امروز این گروه تندرو، کیفیت سابق خود را حفظ نکرده و محیط اطراف شاهد تحولاتی در رویکردهای آن هستند. این تحولات تحلیلگران را به این فکر وامیدارد که شاید داعش قصد تغییر در تاکتیکهای رفتاری خود دارد یا حتی تغییرات اخیر نشانگر افول قدرت آنهاست. از آنجا که بروز تهاجم در میان گروههای تکفیری منطقه خاورمیانه، برای نخستینبار نیست که دیده و شنیده میشود، میتوان تجربههای موجود را در تحلیل چنین وقایعی دخالت داد و پاسخ این تردیدها را دریافت. به این منظور باید بروز رفتارهای سیاسی، ایدئولوژیک و اقتصادی داعش را در سه مرحله زمانی مورد بررسی قرار داد: دیروز: «دولت اسلامی عراق و شام» نام اولیه گروه بود. اما پس از رسیدن به پیروزیهای سرزمینی و اشغال مناطقی از سوریه و عراق، سطح انتظارات این گروه افزایش پیدا کرده و تنها عنوان «دولت اسلامی» که بیانگر حکمرانی بر مناطقی وسیعتر از عراق و شام است را برای خود برگزید. فرد نخست این گروه که خود از فعالان تروریستی القاعده و از نزدیکان «ابومصعب الزرقاوی»، سازنده سازمان القاعده در عراق بهشمار میرود، در ژوئن2014 خود را بهعنوان خلیفه مسلمین و رهبر داعش معرفی کرد؛ اقدامی که توسط دولتها، رهبران مذهب سنی و محققان این حوزه و حتی برخی از جهادگران اسلامی نیز عملی مردود، خلافشرع اسلام و خطرناک اعلام شد. اما ابوبکر البغدادی بیتوجه به مخالفتهای جامعه جهانی در ژوییه همان سال اعلام کرد که در حال ساختن یک خلافت اسلامی وسیع است که از خاورمیانه تا اروپا پیش خواهد رفت و حتی رم و اسپانیا را نیز تصرف خواهد کرد! بهدنبال این گفته، داعش دست به راهاندازی مدرسه و دانشگاه برای خود زد و حتی بهنام خود سکه ضرب کرد. از آنجا که این نیروها همه اقشار اجتماعی را از حدود 80کشور شامل میشد، همزمان با آن نگرانی کشورهای درگیر نیز افزایش مییافت. این اضطراب همهگیر که ناشی از سرایت تفکر داعشی به کشورهای مختلف بود باعث شد تا ائتلافهای متعددی میان کشورها صورت بگیرد و اکثر بازیگران جهان را که متضرر از این تفکر و رفتار بودند، علیه داعش فراخواند. بهدنبال همه اینها، نیروهای مردمی و نظامی شهرهای دو کشور آسیبدیده عراق و سوریه در حال مبارزه با داعش بودند، اما پیشرویهای جغرافیایی این گروه، به مدد جنایتهای ضدانسانی خونبار آنها، هم بر قدرت داعش میافزود و هم بر ترس دولتها و ملتهای خاورمیانه. امروز: با وجود نفوذی که داعش در شهرها و مناطق مهم دو کشور عراق و سوریه پیدا کرده بود و همچنین در حال پخشکردن ویروس اندیشه و جذب نیروی خود در دیگر مناطق بود، اما اینروزها اخباری که به گوش میرسد نشاندهنده تحولاتی قابلبررسی در ساختار تشکیلاتی و تاکتیکهای مبارزاتی این گروه است. اخیرا داعش یکی از مهمترین قضات خود را به نام «ابوجعفر الحطاب» که یک قاضی تونسی بود به جرم صدور احکام سختگیرانه به اعدام محکوم کرد. همچنین پیش از آن از ماه آگوست تاکنون حدود 30عضو خود را به بهانههای مختلف سر بریده است. این در حالی است که بعضی از اعضای گروه، از این عضویت و فعالیت پشیمان شده و قصد کنارهگیری دارند. اما بنابر قوانین داعش، این اقدام مساوی با اعدام آنها به فجیعترین شکل ممکن است. بیعت و همکاری با گروه تروریستی بوکوحرام را نیز باید به حوزه تغییرات آن افزود که میتواند بهمنظور افزایش قدرت صورت گرفته باشد؛ قدرتی که مدتی است دامنه و کیفیت آن مورد تردید قرار گرفته است. چراکه داعش در ابتدای فعالیت، خود را بینیاز از ائتلاف با گروههای دیگر میدانست. در میان این احوالات کوبانی هم که مدتها در تصرف داعش بود از دست رفت. فردا: با توصیف و تحلیل همه اینها و با توجه به ویژگیهای تثبیتشده گروههای ایدئولوژیک افراطی در جهان و بهویژه منطقه پرآشوب خاورمیانه میتوان به نتایجی رسید که در صورت محققشدن، ما را به آینده امیدوار میکند. به زبان سادهتر، با وجود همه ویژگیهایی که داعش از آغاز داشته و امروز در حال تقویت آنهاست، واقعیت غیرقابلانکار اینجاست که تمامی گروههای تکفیری در عین داشتن اختلافات در کمیت و شدت خشونتهای بروزدادهشده، دارای خصلتهای مشترکی هستند که سرانجام آنها را شبیه همدیگر میکند و تا حدی میتواند در پیشبینی رفتارهای آینده آنها به تحلیلگران کمک کند. در مرحله درونسازمانی، گروههایی که توسط ایدئولوژی القایی قصد جذب نیرو دارند، در ابتدای کار از جذابیت بیشتری برخوردارند. چنین روشهایی برای دستههای گستردهای از مردم گیرایی جمعی دارد؛ از جمله جوانان هیجانطلب، مذهبیون سرخورده، دچارشدگان به اختلالات روانی متمایل به خشونتهای ابزاری و مقابلهجویان با جامعه غربی و مذاهبی غیر از مذهب موردنظر. اما اوضاع همیشه بر همین منوال باقی نمیماند و با گذر زمان بخشی از این مجذوبان به هر دلیلی پشیمان شده و قصد کنارهگیری و بازگشت به وضعیت ماقبل عضویت را دارند. در چنین شرایطی یا امکان بازگشت وجود دارد که نتیجه آن کاهش اعضای داعش است؛ یا بهدلیل سختگیریهای ذکرشده در این گروه چنین فضایی فراهم نیست. اما درهرحال نتیجه کار بیمیلی، بیانگیزگی و عدم پایبندی به آرمانها و اهداف گروه میشود. در همین راستا هرچه زمان جلوتر میرود، نیاز گروههای ایدئولوژیک به منابع مالی نیز افزوده میشود. از یکسو راضیکردن اعضا هزینه بیشتری دارد و از سوی دیگر مقابله با بازیگرانی که روزبهروز بر تعداد آنها افزوده میشود، مستلزم خرید و تهیه سلاحهای بیشتر و ابزارهای ارتباطی نوین است. به همین علت گروهی مانند داعش که امروز از راه فروش نفت در بازار سیاه، اخاذی از مردم، غارت اموال عمومی و فروش آثار باستانی هزینههای خود را کسب میکند، در آینده بیتردید دچار مشکل خواهد شد. همه این عوامل دست به دست هم داده و موجب میشود نظم درون ساختار یک گروهک تروریستی مانند داعش، دچار اختلال شود. در چنین شرایطی نیز هیچ اتفاقی ناخوشایندتر از بینظمی در یک گروه نیست؛ بینظمیای که میتواند بهسادگی منجر به ایجاد اختلاف و آشفتگی و عدم تمرکز در درون ساختاری شود که از محیط خارج تهدید میشود؛ تهدیدی که امنیت اعضای داعش را آشکارا به خطر میاندازد. پس داعش امروز در شرایطی قرار گرفته که شبیه دیروزش نیست. این مسیر با فرازوفرودهای زیادی روبهرو خواهد بود؛ اما تردیدی نیست در صورتی که همگرایی بازیگران جهانی علیه دولت اسلامی رنگ جدیتری به خود بگیرد و این گروه تحت فشارهای اقتصادی همهجانبه قرار گیرد، برای داعش در آینده، هیچچیز شبیه گذشته نخواهد بود.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.