نگاهی به رقابت و استراتژی منطقهای دهلینو، اسلامآباد و کابل؛
افغانستان در برزخ صلح
عبدالحمید نورزایی . پژوهشگر افغان
مدتی است نام افغانستان بر سر زبانها افتاده است اما نه بهخاطر جنگ و درگیریهای داخلی بلکه به خاطر بیم امید آمدن صلح. با رویکارآمدن دولت جدید افغانستان سیاستمداران کابل به تکاپو افتادهاند تا یکبار دیگر روند صلح با مخالفان را از سر گیرند. ۳۵ سال جنگ داخلی و کشمکشهای قومی مردم افغانستان را رنجور ساخته است و ۱۴ سال اخیر نشان داده است که برای حلکردن مشکلات موجود با طالبان باید دیپلماسی در اولویت قرار گیرد اما برخلاف دیگر کشورها که طرفین داخلی بر سر مسائل مورد اختلاف به صلح و توافق میرسند، در افغانستان صلح بیشتر جنبه بینالمللی دارد تا جنبه داخلی. در فرایند صلح افغانستان قدرتهای بزرگ سهم بسیار پررنگتری دارند. افغانستان میزبان کشمکشهای ژئوپلیتیک و استخباراتی هند و پاکستان از یکسو و چین و آمریکا از سویی دیگر است و میتوان عنوان کرد نیروهای مخالف دولت از طرف برخی از کشورهای بیرونی حمایت میشوند. افغانستان در یک پیچ تاریخی بسیارمهم قرار دارد؛ پیچی که از درون برزخ صلح میگذرد و برونرفتی که امکان دارد به آیندهای با ثبات برای افغانستان و به آرامشی دوامدار در منطقه بینجامد یا به میدان جنگی بدل شود که قطعا کشورهای ذینفع و منطقهای نیز از آن آسیب میبینند. با توجه به موقعیت ویژه ژئوپلیتیک و ژئواکونومیک افغانستان، جنگ و صلح در این کشور اهمیت بسیار خاصی دارد. در مورد صلح افغانستان پرسشهای بسیار مهمی در اذهان تحلیلگران رخنمایی میکند؛ از جمله اینکه چه عواملی باعث شده است تا صلح افغانستان تبدیل به پروسهای برونمرزی شود؟ آینده این کشور در صورت عدم تحقق پروسه صلح چه خواهد شد؟ رقابت هند و پاکستان در افغانستان امپراتوری انگلستان در قرن هجدهم و نوزدهم میلادی وقتی که کشوری را اشغال میکرد، اگر در محاسبات خود با شکست مواجه میشد، همزمان با عقبنشینی، نقشههای شوم خود را به اجرا در میآورد؛ از جمله این نیرنگهای استعماری، ترسیم مرزهای جدید برای کشور اشغالشده و در مواردی تجزیه و ایجاد کشورهای جدید بود؛ به عنوان مثال عثمانی را به چند کشور و هندوستان را به چهار کشور تقسیم کردند. یکی از عواقب این تقسیمات و مرزبندیهای جدید جدایی اقوام و قبایل از یکدیگر و ماندن در دوطرف مرز بود، مردمانی که در مرزبندیهای سیاسی اسیر گشتند و کشورها به زندانهای بزرگ آنها تبدیل شدند. یکی از این مرزبندیها بین افغانستان و پاکستان صورت گرفت و طراح آن «مورتیمر دیورند» وزیر خارجه وقت بریتانیا بود. این مرزبندی باعث شد تا افغانها در دوسوی مرز از یکدیگر جدا بمانند و افغانها با پنجابیها و سندیهای پاکستانی دمخور شوند. خط مرزی دیورند، زندگی سیاسی را به کام طرفین تلخ کرد و برای سیاستمداران افغان به کابوسی تلخ تبدیل شد که بهدنبال راه گریزی از آن هستند. صلح، امنیت و توسعه افغانستان گروگان این خط مرزی است و پاکستان از بدو تولد خط دیورند را مهمترین مسئله امنیت ملی خود قلمداد کرده است، حتی حکومت دستنشانده آنها، طالبان نیز این خط را به رسمیت نشناختند؛ طالبانی که حتی به پاکستانیها در مرز تاجیکستان و در شهرهای مزارشریف و قندوز پایگاه نظامی داده بودند و بودجه خود را از پاکستان میگرفتند. هیچ حکومت افغانی تا به حال این خط مرزی را به رسمیت نشناخته و کابل خط مرزی دیورند را غیرقانونی میخواند و ادعای مالکیت بر بخش بسیار بزرگی از پاکستان را دارد. خط مرزی دیورند استخوانی است در گلوی طرفین که باعث رشد و افزایش کینه و کدورت و دخالت در امور یکدیگر شده است. افغانها با دعوت سران قبایل افغان آنسوی خط دیورند به جلسات مهم و حساس به مشورت با آنها میپردازند و از سوی دیگر ایجاد وزارت امور اقوام و قبایل نشان میدهد که سرنوشت افغانها در دو سوی مرز به هم گره خورده است. پاکستان نیز با انجام عملیاتهای نظامی گسترده به بهانه ازبینبردن تروریستها و استقرار توپخانه در مناطق شرقی افغانستان خواهان بهرسمیتشناختن حاکمیت خویش بر مناطق افغاننشین است. پاکستان خوب میداند در صورت کوچکترین عقبنشینی در مورد خط دیورند باید پیشاور و کویته را دودستی تقدیم افغانستان کند زیرا اکثریت مطلق جمعیت این مناطق افغاننشین است. هرچند که حکومت پاکستان برای یکپارچهماندن کشور، سیستم فدرالی را با حداکثر امتیازات ایالتی در کشور به اجرا درآورده است تا پاکستان متحد بماند اما یکپارچگی پاکستان بسیار متزلزل است. به طور کلی هر حکومتی که خط دیورند را به رسمیت بشناسد، سند مرگ و فروپاشی خود را امضا کرده است. بارها مقامهای مختلف پاکستان در اظهاراتی صریح به دخالتهای خود در افغانستان اعتراف کردند؛ به عنوان مثال اخیرا ژنرال «پرویز مشرف» رئیس ستاد ارتش و رئیسجمهور پیشین پاکستان در مصاحبهای با روزنامه «گاردین» گفت: دولت او از سال ۲۰۰۲ و پس از حمله ائتلاف، اقدام به بازسازی نیروهای طالبان کرد و در راه تقویت و پشتیبانی آنها گام برداشت. «حامد کرزی» رئیسجمهوری پیشین افغانستان نیز در اظهاراتی صریح بارها گفت که پاکستان از ما «تأیید مرز دیورند» و «کنترل سیاست خارجی» را میخواهد. پاکستان، افغانستان را عمق استراتژیک خویش میخواند. از سوی دیگر، رفتار پاکستان در افغانستان توجه هند را نیز جلب کرده است و افغانستان عرصه رقابت استراتژیک دو کشور شده است. هند میخواهد که توان استخباراتی، نظامی، اقتصادی و سیاسی پاکستان را به طرف افغانستان منحرف کند تا منطقه استراتژیک جامو و کشمیر که مورد مناقشه دو کشور است از دخالتهای پاکستان مصون بماند. این رابطه از زمان صدارت سردار «محمد داوود» پسرعموی «ظاهر شاه» آخرین پادشاه افغانستان تأمین شد و دولت هند از این طریق، مقادیری پول را در دسترس اداره قبایل و دستگاه استخبارات افغانستان قرار میداد و در سالهای اخیر امضای قرارداد خرید تسلیحات سنگین از هند، بورس دانشجویان افغانی، آموزش افسران افغان و سرمایهگذاری بسیار بزرگ هند در افغانستان توجه پاکستان را جلب کرده و بار دیگر تنشها بر سر افغانستان افزایش پیدا کرده است. پاکستان بارها گفته است که حضور هند را در افغانستان برنمیتابد و به گفته سیاستمداران افغان، پاکستان همیشه از طالبان و شبکه حقانی علیه منافع هند در افغانستان استفاده میکند؛ به عنوان مثال میتوان به انفجار سفارتخانهها و کنسولگریهای هند در کابل و هرات اشاره کرد. سیاست هند در افغانستان افزایش هزینه حضور در افغانستان برای پاکستان است تا اختلافات مرزی کابل و اسلامآباد به چالشی جدی برای پاکستان مبدل شود. پاکستان با درک این مهم بارها در جلسات مختلفی در لندن، استانبول و کابل از مقامات افغان و آمریکا خواستهاند تا از دخالتهای هند در افغانستان کاسته شود و میتوان گفت که پاکستان دچار هندهراسی شدیدی در مرزهای شرقی خود شده است تا جایی که آنان میگویند هند در افغانستان 14 کنسولگری دارد. کنسولگریهای هند در جلالآباد و قندهار، مراکز استخباراتی است و توجیه دیپلماتیک ندارد. آنان میگویند که استخبارات هند در افغانستان، از جداییطالبان بلوچ و طالبان پاکستانی حمایت میکند. حتی افغانستان در استان شرقی خود در «کنر» - آن هم در زمان حضور نیروهای آمریکایی در آنجا- به طالبان پاکستانی پایگاه نظامی داده است. میتوان گفت که این گفتهها بازتاب همان ایدئولوژی هندهراسی است. گذشته پرتنش پاکستان باعث شده این کشور با نگاه امنیتی به مسائل بینالمللی نظر کند و دستگاه نظامی- امنیتی پاکستان سکاندار سیاست منطقهای باشد. پاکستان دارای تجربه بد تجزیه است؛ تجربه ۱۹۷۰میلادی و جدایی بنگلادش از این کشور، پاکستان را محتاط کرده و هنوز سیاستمداران و نظامیان این کشور زیر تیغ تجزیه قرار دارند. در پاکستان، سندیها با پنجابیها در تضاد شدیدی قرار دارند و بلوچها خواستار تشکیل کشور مستقل بلوچستان هستند و افغانها مسئله پشتونستان را پیش میکشند و میخواهند مناطق بسیار وسیع غربی پاکستان به افغانستان بپیوندد. وجود اختلافات شدید مرزی با پاکستان و وضعیت اجتماعی و سیاسی این کشور و تقابل با هند باعث شده پاکستان از طالبان و دیگر گروههای تروریستی حمایتهای مستقیم و غیرمستقیمی را داشته باشد تا جایی که دولت افغانستان باید برای مذاکره با طالبان از پاکستان اجازه کسب کند؛ به عنوان مثال معاون شبکه حقانی در شرق افغانستان توسط نیروهای امنیتی دستگیر شد اما با فشارهای پاکستان بر آمریکا این فرد کلیدی توسط آمریکاییها با زور اسلحه از چنگال نیروهای امنیتی افغان بازپس گرفته شد و به پاکستان تحویل داده شد. همچنین «ملابرادر» و «ملاغنی» که افراد کلیدی طالبان افغانستان هستند، زمانی که برای صلح با دولتمرکزی اعلام آمادگی کردند از طرف استخبارات پاکستان دستگیر و زندانی شدند و بسیاری دیگر از اعضای میانهروی طالبان که خواهان صلح بودند، ترور شدند. این اقدامات پاکستان به افغانها خاطرنشان میکند که هر توافقی ابتدا باید با ما صورت پذیرد و بعد با ملاعمر و مخالفان مطرح شود و اخیرا نیز چهار بار رفتوآمد در کمتر از دو ماه ژنرال «راحیل شریف» رئیس ستاد ارتش پاکستان و ژنرال «اختر» رئیس استخبارات آن کشور و پیامهای طالبان در مورد صلح پروسه صلح را بیشتر پاکستانیزه کرده است تا افغانیزه. سیاستمداران افغانستان باید بین استراتژیهای هند و پاکستان یکی را انتخاب کنند، از تعلیق قراردادهای سنگین تسلیحاتی و تعلیق پروژههای مشترک با هند تا اجازه به استخبارات پاکستان جهت بازجویی از تروریستهای زندانی در زندانهای افغانستان و حتی تغییر ادبیات سیاسی 13 سال گذشته. تا جایی که «اشرف غنی» رئیسجمهوری افغانستان در کنفرانس مونیخ، افغانستان را یکی از مراکز تروریستی در جهان معرفی کرد و درحالی که دولتمردان پیشین همواره مرکز تروریسم را پاکستان معرفی و افغانستان را قربانی تروریسم پاکستانی قلمداد میکردند او این مسئله را رد کرد. این عقبنشینیها همه نشان از آن دارند که اشرف غنی به پاکستان یک فرصت داده است که اگر آن را قدر بشناسد مشکلات امنیتی در دو سوی خط دیورند تمام خواهد شد و دیگر ۱۵۱ دانشآموز پاکستانی در کلاسهای درس خود قربانی تروریستها و دختران افغان در مدارس خود مسموم نخواهند شد. اگر پاکستان دست دوستی افغانستان را با توطئه و نیرنگ پس زند، افغانستان نیز در روابط خود با پاکستان تغییرات بنیادین را به عمل خواهد آورد؛ تغییراتی که قطعا امنیت پاکستان را متزلزل خواهد کرد. چرا باید همه تسویهحسابهای جهانی در سرزمین افغانستان بشود؟ مردم از جنگهای نیابتی روس و انگلیس در قرن ۱۹، آمریکا و شوروی در قرن۲۰ و هند و پاکستان در قرن ۲۱ در افغانستان خسته شدهاند و حکومت جدید پاسخگوی برونرفت از این برزخ است و این برونرفت باید با محاسباتی ممکن شود که نقش منافع ملی هند و پاکستان مدنظر قرار گیرد و سیاست خارجی کشور میزبان در مورد کشورهای رقیب باید با موازنه مثبت همراه باشد؛ بدین معنا که اگر ما با کشوری روابط بیشتری برقرار میکنیم با کشور دیگری نیز روابطمان افزایش یابد. ما در مورد ارتباط همزمان با آمریکا و ایران بسیارموفق عمل کردیم اما در مورد هند و پاکستان موفق نبودیم. اینها دو کشور رقیب هستند که افغانستان به برقراری روابط با هر دوی آنها نیاز دارد. در ارتباط با آنها نمیتوانیم موازنه منفی داشته باشیم پس این موازنه باید مثبت باشد. دسترسی پاکستان به آبهای آزاد و ترانزیت افغانستان از طریق خاک و بنادر پاکستان به این کشور نقشی حیاتی در آینده افغانستان داده است اما هند نیز به علت توان بالای اقتصادی و سرمایهگذاری گسترده در افغانستان، کابل را مورد توجه قرار داده است. در هرصورت اگر افغانستان از برزخ صلح جان سالم به در برد، فصل جدیدی از مناسبات منطقهای در راه خواهد بود که مدیران سیاسی هند، پاکستان و افغانستان را به وادی جدیدی از روابط دوستانه راهنمایی خواهند کرد. عدمتحقق پروسه صلح «امارت اسلامی افغانستان مخالف سرسخت تمامی خطهای کفری و استعماری بر بدنه امت اسلام بوده و از این رو صلح ما نباید حقدهی به پنجاب باشد و منجر به رسمیت خط دیورند شود، لذا تحریک طلبههای افغانستان خود را به قوم و گروه و منطقهای خاص محدود نکرده و خواهان توقف بمباران نیروی کفری پنجابی بر مدارس مذهبی ما در آن طرف خط دیورند است.» این بخشی از پیام «ملامحمدعمر»، رهبر طالبان است که اخیرا منتشر شده است. با توجه به اینکه مقر ملامحمد عمر و شورای رهبری تحریک طالبان در کویته است، این صحبتها بیش از حد ضدپاکستانی به نظر میرسد. او، آنها را پنجابی خطاب میکند. آنچه ما از پاکستان و سازمان استخباراتی آن کشور فهمیدهایم هر گونه نشر اعلامیهای آنهم با این تبوتاب و هرگونه گفتوگوی صلحی باید از کانال آنها و با کسب اجازه آنها صورت پذیرد. پس مسائل امنیتی پاکستان باید مورد توجه افغانستان قرار گیرد که خط دیورند نیز یکی از این مسائل است. همچنین با توجه به اینکه پاکستان رهبران میانهروی طرفدار صلح را زندانی کرده بعید به نظر میرسد شورای کویته، «شورای رهبری طالبان» قادر به تصمیمگیری مستقل باشد و این اظهارات ناسیونالیستی ملاعمر را احتمالا باید گذاشت بهحساب امتیازاتی که در آینده قرار است افغانستان به پاکستان بدهد و ملاعمر از آن شانه خالی میکند تا وجهه ملی خود را حفظ کند یا اینکه او میخواهد آزادی عمل و استقلال خود را به رخ مردم و رسانهها بکشد. اما اگر صلح به سرانجام مشخص و دلخواه طرفین نرسد باید منتظر حملههای بیشتری از طرف طالبان افغانستان و شبکه حقانی باشیم و متعاقب آن قطعا جنگ به خاک پاکستان خواهد رسید. بسیار جالب است زمانی که مدرسه نظامی پاکستان مورد حمله قرار گرفت، برخی از سیاستمداران پاکستان انگشت اتهام را به طرف افغانستان اشاره رفتند و گفتند که این حمله در انتقام حمله به مدرسه استقلال کابل صورت گرفته است. همانطور که قبلا نیز گفته شد حمله به فرودگاه کراچی در پاسخ به حمله طالبان به فرودگاه کابل توسط اداره امنیت ملی افغانستان طرحریزی شده است. اما یک نکته مشخص است و آن اینکه پس از حملات پیشاور هیچ انفجار انتحاری در کابل صورت نگرفته است. پس ناامنی یا امنیت اگر در خاک افغانستان باشد به پاکستان نیز سرایت خواهد کرد. در پاکستان ۲۶۱ گروه تندروی مذهبی وجود دارد که ۱۲۰ گروه خطرناک توصیف میشوند. بسیاری از این گروهها علیه هند و افغانستان اعلام جهاد کردند و برخی نیز مانند «تیتیپی» و غیره علیه دولت پاکستان جهاد میکنند. اگر پاکستان به این استراتژی خویش ادامه دهد و گروههای افراطی مانند حقانی را علیه افغانستان به کار گیرد، افغانها نیز میتوانند از مسئله خط دیورند علیه منافع ملی پاکستان استفاده کنند یا حتی فراتر از آن از جداییطلبان بلوچ حمایت کنند. برادران ناراضی در طول ۱۳ سال اخیر دولت افغانستان طالبان را مخالفان سیاسی و برادران ناراضی نامیده است تا روزنه صلح بسته نشود. اما اگر صلح به سرانجام مشخصی نرسد، به مخالفان سیاسیای که حملات انتحاری انجام میدهند برچسب تروریست زده میشود. پاکستان در حملات بمبئی به عنوان حامی شناخته و به ارتباط با گروههای افراطی متهم شد. همچنین پاکستان مأمنی شده برای تروریستهای جندالله و جیشالعدل که دهها ایرانی را شهید کردهاند و هیچکس فراموش نمیکند که چگونه سربازان هنگ مرزی ایران را گروگان گرفتند و به داخل پاکستان منتقل کردند و در آنجا با خیال راحت خطونشان کشیدند. غربیها نیز به این استدلال رسیدهاند که سازمان اطلاعات ارتش پاکستان بر اساس «استراتژی عمق» طرحهایی را از طریق گروههای افراطی در منطقه به اجرا در میآورد و به نظر میرسد گزارش وزارت دفاع آمریکا به کنگره در مورد تأیید حمایت پاکستان از تروریستها را باید مقدمات شناسایی اسلامآباد به عنوان حامی تروریستها تلقی کرد. همچنین بر اساس رای کنگره بخش اعظم کمکهای آمریکا به پاکستان به حالت تعلیق در آمده است. اکنون امید آن میرود که طرفهای درگیر در بحران افغانستان تصمیم عقلانی را بگیرند تا این بحران ختمبهخیر شود و آتش آن دامنگیر آتشافروزان آن نشود.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.