تراژدی چه نیست؟
تراژدی چه نیست؟ روزنامهها را که باز کنید، به هر زبانی که باشند، دیر یا زود به واژههای «تراژدی» و «تراژیک» برمیخورید. امروزه دیگر در زبان محاوره و نوشتاری مردم دنیا، معمول شده است که واژه تراژدی را برای بزرگکردن خشونت، مصیبت، رنج و سوگ و بهمنظور ارزشبخشیدن به آنها به کار ببرند. مثلا واژه تراژدی میتواند نشان دهد که فلان مرگ، استثنائی است. بااینحال این شکل از مرگومیرها که آنها را خاص میپنداریم، هرروز پیش چشم ما قرار میگیرند. اما چه ارتباطی میان فهم عرفی از تراژدی و درک یونانیان باستان که این واژه را برای توصیف نوعی نمایش خلق کردند، وجود دارد؟ طرح این پرسش ضروری است که آیا این واژه تا آن اندازه که اینجا و آنجا مورد استفاده قرار گرفته، ارزش محتوایی خود را از دست داده است؟ چگونه واژه تراژدی از ادبیات داستانی به حوادث واقعی روزمره گره خورد؟ یا حتی فراتر، چطور از نمایش به سایر اشکال هنری رسید؟ چگونه از یونانیها به شکسپیر و راسین رسید؟ فکر تراژدی چه نیازهایی را پاسخ داده و مورد چه استفادهها و سوءاستفادههایی قرار گرفته است؟ آدریان پول در کتاب «درآمدی بر تراژدی» میکوشد به این دست از سؤالات پاسخ دهد. پول در فصل اول این کتاب به فاصله میان کاربرد امروزی واژگان تراژیک و تراژدی و ریشه آنها در قرن پنجم آتن میپردازد و عقاید متنوعی را در مورد تقدیر و حادثه، اهمیت داستان و پیرنگ و اهمیت اختلافنظر افلاطون و ارسطو در مورد ادعای حقیقتگرایی تراژدی و اثرات آن بر تماشاگر، مطرح میکند. در فصل دوم او در مورد این احتمال بحث میکند که تراژدی بهعنوان هنری پویا، به گذشتهای تعلق دارد که در آن، هنرمندان و مخاطبان دارای باورهای مشترک دینی و اعتقادات دینی و اعتقادات واحدی در مورد رنج و مکافات بودهاند. در فصل سوم، تراژدی بهعنوان هنری مطرح میشود که بهصورت ویژهای به نیاز ما برای رهاکردن گذشته و خطرات عدم انجام چنین کاری میپردازد؛ چراکه به نظر میرسد رابطه تراژدی با ارواح و انتقام، سوگواری و یادبود و الگوهای دوگانهای که قهرمان در پیش چشم ما قرار میدهد به همین دلیل است. در فصل چهارم، توجه ما به مسائلی نظیر سرزنش، مسئولیت و خطا از نظر ارسطو معطوف میشود. فصل پنجم، عقاید مهم نظریهپردازان تأثیرگذاری چون هگل و نیچه را که در ارتباط با تراژدی بوده و در دوقرن اخیر بسط یافته، ارائه و موضعگیریها یا خصومتهای آشکار ناشی از طرح این عقاید را بیان میکند که پیامد تحقیر واقعیت وجودی رنج بوده است. فصل ششم، با طرح مسئله کمدی در تراژدی به ارتباط میان آن و شخصیتها و نیز تماشاگران و خوانندگان میپردازد. در فصل هفتم، اهمیت فصاحت بیان و نگرانیهای مرتبط با آن مثل خاموشی و لکنت و سکوتی که انسانها در آن فرومیروند، بررسی میشود. فصل هشتم به انواع متفاوت زمان میپردازد که بهوسیله تراژدی در یکجا گرد میآیند. و در آخر، فصل نهم، به مسئله پایان تراژدی و انتظارات پیچیدهای که برای عدالت و حقیقت در تماشاگران ایجاد میکند اختصاص دارد. در پایان بعد از خواندن این کتاب، این پرسش برای مخاطب مطرح میشود که چهکسی به تراژدی نیاز دارد؟ آیا میتوان جهان را بدون تراژدی تصور کرد؟ آیا میلی به چنین کاری وجود دارد؟
روانکاوی با متن چه میکند؟ سهتایی «نویسنده، متن و خواننده» از زوایای بسیاری مورد بررسی قرار گرفته و تفسیرهای مطروحه این سهمحور افقهای نوینی را در درک عمیق آنها نمایان کرده است. از سویی در اوایل قرن بیستم، با رشد زبانشناسی ساختاری و تداخل آن در بسیاری از رشتههای علوم انسانی، معنای باطنی و افسارگسیخته علوم ذهنی به عرصه تحلیل و تحقیق درآمده و از سوی دیگر روانشناسی و بهدنبال آن روانکاوی، مرزهای تفکر و ذهنیت انسانی را به چالش کشانده و با اثرات عمیق و نظاممند خود، به الگوها و روندهای تحلیل در سایر علوم انسانی تبدیل شده است. از چامسکی، فروید و دریدا تا لاکان، کریستوا و مورون. از اینرو، ساختار زبان، زبان ادبی، نشانهشناسی و معناشناسی پهنه گسترده آفرینشهای ادبی، از مناظر گوناگون و با نظریههای پربسامد ارزیابی میشوند. به عبارت دیگر، با گسترش این حیطههای فکری و قلمروهای خودآگاهی انسان و اعماق ناخودآگاه در کنار نشانههای سنجش عناصر ساختاری متن، موضوع موردبحث تحقیقهای علممحور است. از اینرو، تحلیل متون ادبی و پرداختن به زوایای پنهان آثار بیوقفه مدیون تلاش نظریهپردازان قرن بیستم است. ژان بلمن نوئل، از نقادان روانکاوی فرانسوی در کتاب «تحلیل روانکاوانه متون ادبی» میکوشد در تحلیلهای خود از متون ادبی، متن را در مقام نخست قرار داده و تصاویر خودآگاه و ناخودآگاه آن را در قالب نمادها، نشانگان، رفتارها، اصوات و ظرافتهای ساختاری نشان دهد. او با علم به اینکه همه پدیدههای ذهنی را نمیتوان به حیطه خودآگاهی نسبت داد، در تلاش است تحلیل خود را، از توصیف مقدمات و عناصر روانشناسی گرفته تا معرفی نقدهای روانشناختی معاصر بسط دهد. او در تحلیل خود رویدادهای ذهنی و روانی متون را در قلمرو ضمیر ناخودآگاه، از تصویر گرفته تا مفاهیم مستتر، از اندیشه بیرونی گرفته تا تشویش متن، از ذهنیت و عملکرد روانی مولف تا انگیزههای پنهانی متن روشن میکند. چرا که جهتگیری مضمونی و تصویری مولف، زبان و واژه خود را ایجاب کرده و تناسب و همستیزی را در ساختار خود نشان میدهد. بر این اساس، جستوجوی معنا و دستیابی به تاروپود اصیل هویت و شخصیت، در لایههای امیال درونی و نهفته متون ادبی، جرات و جسارتی است در دیدن پردههای ذهنی و درونی گذشته که نوئل میکوشد در این کتاب به این مهم برسد. از اینرو با تحلیلهای او میتوان هر نوشته ادبی را بهگونهای متفاوت مشاهده کرد و آن را به درون سنجش و تحلیل جزءبهجزء ساختار متن برده و امیال پنهان و درونی آن متن را بازآفرینی کرد.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.