شناخت فناوریهایی که سرنوشت مدنیت را در جهان از نو نوشتند
ماهیت درهمتنیده موج و ذره
یوسف ثبوتی.استاد دانشگاه تحصیلات تکمیلی علوم پایه زنجان ، عضو فرهنگستان علوم جمهوریاسلامیایران
سازمانملل، سال2015 را سال جهانی نور و تکنولوژیهای نور پایه اعلام کرده است. مناسبت آن نیز بزرگداشت چندینرخداد مهم در تاریخ دانش و فناوریهای نوین است، از جمله: هزارمین سال کتاب «المناظر» «ابنهیثم»، اپتیکدان و نورشناس سده چهارم هجری، یکصدوپنجاهمین سال صورتبندی نهایی الکترومغناطیس و اعلام نور بهعنوان موج الکترومغناطیسی، یکصدوپانزدهمین سال نظریه فوتونی نور توسط پلانک، یکصدودهمین سال اعلام سرعت نور بهعنوان ثابت جهانی و ظهور نسبیت خاص، یکصدودهمین سال توجیه فوتوالکتریسیته توسط «اینشتین» و یکصدمین سال تثبیت نظریه موجی-ذرهای نور و امواج الکترومغناطیسی و ظهور نسبیت عام. در سال جهانی نور قرار است از نقش نور و تکنولوژیهای مربوط به آن در شکلگیری و توسعه جوامع یاد شود، چراکه انسان از روزی که تصمیم به یکجانشینی گرفت، برای روشنایی شبهای تاریکش، از نوری یاری جست که از سوزاندن پیه حیوانات به دست میآورد. به همین مناسبت از دانشگاهها، فرهنگستانها و پژوهشگاهها، از انجمنهای علمی و فرهنگی، از صنایع مرتبط با نور و کاربران آنها و از بخشهای خصوصی در سراسر دنیا خواسته شده است در شناساندن نقش نور در توسعه جوامع انسانی در گذشته و حال شرکت کنند. دبیرخانه سال جهانی نور در «مرکز فیزیک نظری عبدالسلام» در تریست ایتالیا مستقر است و علاقهمندان میتوانند برای اطلاع از اخبار و کموکیف برنامهها به سایت (light2015.org) مراجعه کنند. در ایننوشته، به تناسب دانش نویسنده از فیزیک، به بعضی از یافتهها و رخدادهای مهم علمی که در آنها نور نقش محوری داشته، اشاره شده است. هرکدام از این یافتهها سرآغاز ظهور تکنولوژیهای مهمی بودهاند و بهجرات میتوان گفت سرنوشت مدنیت جهانی را از نو نوشتهاند. نویسنده تخصص فناوری ندارد و جای این مباحث در این نوشته خالی است. شاید صاحبان نظر بتوانند در طول یکسالی که در پیش است، این خلأ را پر کنند.
از جمله برنامههای سال جهانی نور که برای جوامع مسلمان میتواند مورد توجه باشد، تجلیل از «ابنهیثم» و معرفی یافتهها و نوشتههای او درباره نور است. «ابوعلی حسنابنحسن ابنهیثم» متولد بصره در سال354 هجری، 965میلادی است. 55کتاب از بیش از 200 نوشته او به ما رسیده است. عناوین بعضی از آنها که به نور مربوط میشوند، عبارتند از: نور ماه، نور ستارگان، هاله و رنگینکمان، آینه کروی سوزان، آینه سهموی سوزان، گوی سوزان، صورت خسوف و کسوف، تشکیل سایه، گفتار درباره نور و بالاخره شاهکار بزرگ او «کتاب المناظر» در هفت جلد. «ابنهیثم» در کتاب المناظر درباره نظریههای رنگ، دیدن، ادراک بصری، قوانین انعکاس نور از سطوح صاف و شکست آن در گذر از یک محیط شفاف به محیط شفاف دیگر صحبت میکند و روش مشاهداتی خود را شرح میدهد. اتاق تاریک «ابنهیثم» برای بررسی ویژگیهای باریکههای نور معروف است. کتاب مناظر در سده 13 به لاتین ترجمه شد و در تمام دوران قرون وسطی، رنسانس و روشنگری، کتاب مرجع برای افرادی مانند «کپلر»، «گالیله»، «لئوناردو داوینچی» و بسیاری دیگر بود. «ابنهیثم بصری» و «ابوریحان بیرونی» شاید از معدود دانشمندان دوران طلایی تمدن اسلامی باشند که دست به مشاهده میزدند. افسوس، روش مشاهده و آزمایش این دونابغه زمانهای گذشته ما هیچوقت در جوامع اسلامی بهصورت سنت ساری و جاری درنیامد و تداوم نیافت. صحنه کنجکاویهای علمی به تفکر و تعقل محض که به مرور زمان خود را بینیاز از مشاهده نشان میداد، محدود ماند و ریشههای پژوهش علمی در جهان اسلام خشک شد. از «ابنهیثم» که بگذریم، در اروپای پیشتاز سدههای 16 و 17، اپتیک هندسی (به این معنا که باریکه نور در محیطهای شفاف به خط مستقیم نشر میشود)، کندوکاو میشد و خواص آینهها، منشورها و عدسیها بررسی میشدند. اولین تکنولوژیهای نورپایه، مانند ساخت ذرهبین، عینک، میکروسکوپ و تلسکوپ نیز در همینسالها و از قِبل شناخت نور هندسی به وجود آمدند.
******
در مورد ماهیت نور، «هویگنس» (1678) نظریه موجیبودن آن را که پیش از او نیز مطرح بود، بررسی کرد و قوانین بازتاب و شکست را با فرض اینکه نور موج است، درست بهدست آورد. ولی رفتار باریکه نور را در برخورد با لبه تیز یک مانع، یا در عبور از یک سوراخ کوچک مغایر با نشر مستقیمالخط نور میدید و قادر به توجیه آن نبود. نظریه رقیب، نظریه ذرهای بود که نور را مجموعهای از ذرات لطیف میدانست. این نظریه نیز کمبودهایی داشت. شکست نور را درست به دست نمیداد، ولی اعتبار علمی «نیوتن» را پشتوانه داشت و تا یکصدسال بعد دوام آورد. تشکیل فرانژهای تداخلی در عبور نور از دوشکاف یانگ (1801) و تشکیل فریزهای تفرقی فرنل (1816) در عبور نور از سوراخهای کوچک، کپه ترازوی نظریه موجی را بهنفع نظریه ذرهای بهصورتی که «نیوتن» پیشنهاد میکرد، سنگین کرد و رقیب را بهصورتی که «نیوتن» تجویز میکرد، از صحنه بیرون راند. ولی نور چگونه موجی بود؟ در چه محیطی و با چه سرعتی منتشر میشد؟ سال1865 نقطه عطفی در شناخت نور و انقلاب بزرگی در دانش فیزیک است و نور در این انقلاب نقشی محوری دارد. در این سال «ماکسول» قانونهای الکتریسیته و مغناطیس کولن، آمپر، فارادی و اینکه تکقطبی مغناطیسی وجود ندارد را کنار هم گذاشت و با افزودن «جریان الکتریکی جابهجایی» خود مبحث الکترومغناطیس را به وجود آورد. تا پیش از «ماکسول»، الکتریسیته و مغناطیس راه جدا میرفتند. الکترومغناطیس هردو را به زیر یک چتر آورد و نشان داد اینها، دو روی یک سکهاند. وحدتجویی در شناخت عالمِ وجود، همیشه آرزوی اندیشمند و فیلسوف بوده است و به نظر میرسد تا زمین و زمان هست، چنین باشد. به نظر نویسنده، ظهور الکترومغناطیس یکی از اولین و زیباترین نمونههای وحدت، وحدت الکتریسیته و مغناطیس، در تاریخ فیزیک و شاید در تمام تاریخ اندیشه است. الکترومغناطیس بر چهارمعادله ریاضی حاکم بر میدانهای الکتریک و مغناطیس و بار و جریان الکتریک بنا شده است. این چهارمعادله امروزه به نام «ماکسول» شناخته میشوند. معادلههای «ماکسول» موج الکترومغناطیسی پیشبینی میکنند و اولین نمونه آزمایشگاهی آن نیز توسط «هرتز» در سال1886 تولید و منتشر شد. سرعت امواج الکترومغناطیسی برحسب ضریب دیالکتریک و قابلیت نفوذ مغناطیسی محیط به دست میآید. مقدار آن در زمان «هرتز» و «ماکسول» در حولوحوش 300هزارکیلومتربرثانیه درمیآمد و بسیار نزدیک به سرعت نور بود. شگفت اینکه سرعت امواج الکترومغناطیسی از مشاهدات آزمایشگاهی و سرعت نور، در آن زمان، از مشاهدات نجومی به دست میآمد و ایندو هیچ ارتباطی با هم نداشتند ولی همین انطباق میمونِ سرعت نور و سرعت امواج الکترومغناطیسی، «ماکسول» را بر آن داشت که نور را از جنس امواج الکترومغناطیسی بداند. جامعه علمی از این نظر استقبال کرد و این دومین نمونه موفق وحدتجویی و وحدتیابی در تاریخ فیزیک است. سرعت نور تاریخ پرفرازونشیبی دارد. «ارسطو» سرعت نور را بینهایت میدانست و بودند یونانیان و اسکندرانیانی که آن را بانهایت میگفتند. در دوران تمدن اسلامی سدههای بعد، هر دو نظر در بین اندیشمندان اسلامی طرفدار پیدا کرد. «ابنهیثم» و «ابوریحان» (سده 11) قائل به بانهایتبودن سرعت نور بودند. در سدههای روشنگری اروپا، «بیکن»، «کپلر»، «دکارت» و... سرعت نور را بینهایت میدانستند. اولین شواهد برای بانهایتبودن سرعت نور را منجمان در مشاهدات نجومی یافتند. تا پایان سده19 مسلم شده بوده سرعت نور در حد 300هزارکیلومتردرثانیه است. پرسیده شد نور که حالا با امواج الکترومغناطیس یککاسه شده بود، در کدام محیط منتشر میشود و ویژگیهای محیط چیست؟ گفته شد در جوهری به نام «اثیر» (اتر Aether). پیشتر در توجیه فضای مطلق و تعریف دستگاه مختصاتِ بیشتابِ مرجع که درستی قانون حرکت «نیوتن» منوط به داشتن آن است، از «اثیر» سخن رفته بود. با پیداشدن امواج الکترومغناطیسی نیاز به «اثیر» بیشتر شد. «اثیر» میبایست همه عالم را پرکرده باشد، چه نور ستارگان از ژرفاهای کیهان به زمین میرسید. «اثیر» میبایست بسیار لطیف باشد و از هر محیط شفاف، مانند هوا و آب و شیشه بگذرد؛ چه نور از این محیطها میگذشت و چنان صلب باشد که سرعت انتشار ارتعاشات آن (یعنی همان سرعت نور) 300هزارکیلومتردرثانیه باشد؛ ویژگیهایی که هیچکس در مواد شناختهشده آن زمان سراغ نداشت. گذشته از این ویژگیهای نامأنوس، پرسیده شد اگر زمین هم در «اثیر» غوطهور است، سرعت آن در «اثیر» چقدر است و چگونه میتوان آن را اندازه گرفت. «فیزو» (1850)، «مایکلسون» و «مورلی» (1888) که آزمایشگر بودند، دستبهکار شدند. برای آشکارسازی «اثیر»، سرعت نور را به روشهای مختلف، در محیطهای مختلف و با اسباب و ابزار مختلف اندازه گرفتند. سرعت نور در همهحال 300هزارکیلومتردرثانیه بود و «اثیر» خود را پنهان میکرد. در سال1905، نوبت «اینشتین» جوان بود که در مقابل تفکر رایج زمان سخنی بگوید که تا آنزمان به ذهن هیچ اندیشمندی خطور نکرده بود: اگر قرار است «اثیر» همیشه پنهان بماند و قابلدسترسی نباشد، چه نیازی به داشتنش است. اگر سرعت نور در همهحال و برای همهکس 300هزارکیلومتردرثانیه است، چرا همین موضوع بهعنوان قانون حاکم بر طبیعت پذیرفته نشود. «اثیر» مشاهدهنشدنی کنار گذاشته شد و «نسبیت خاص اینشتین» بر پایه دواصل ریز بنا شد: 1- سرعت نور، ثابت جهانی است و برای همه ناظران یکسان است؛ چه ناظر بهسوی چشمه نور بدود و چه چشمه نور از ناظر بگریزد. 2- در طبیعت برابری تمام و کمال است و ناظر ممتاز وجود ندارد. قانونهای عالم وجود را (در اینجا، قانونهای فیزیک را) همه باید یکسان ببینند. برای اینکه ببینیم ثابت جهانیبودن سرعت نور و یکسانبودن قانونها، در آن زمان، تا چه اندازه عجیب و دوراز ذهن میتوانست باشد، فرض کنیم دونفر، یکی در قطاری فرضی که با سرعت یککیلومتر در ثانیه حرکت میکند (البته چنین قطاری وجود ندارد) و دیگری در بیرون قطار، ایستاده باشند. در لحظه عبور قطار از مقابل ناظر بیرونی، چراغی روشن و بلافاصله خاموش شود. بنا بر دواصل یادشده، هردو ناظر پس از یکثانیه نور چراغ را باید در روی کرهای به شعاع 300هزارکیلومتر و به مرکزیت خود ببینند، در حالیکه آن دونفر یککیلومتر از هم فاصله گرفتهاند. عجیب است و با ذهن انسانهای پیش از «اینشتین»، اعم از عالم و عامی قابلتجسم نیست. سیاهه این تجسمناپذیرها طولانی است: بههنگام حرکت، ساعتها کند کار میکنند، طولها کوتاه میشوند، سرعتی بالاتر از سرعت نور نیست، قانون جمع سرعتهای «گالیله» معتبر نیست و بالطبع، قانون حرکت «نیوتن» معیوب است و نیاز به اصلاح دارد و بسیاری چیزهای دیگر. ولی چه میشود کرد. انسانهای سده 19 و پیش از آن، تنها با سرعتهای بسیار کند سروکار داشتند و طبیعی است قدرت استنباط و استنتاجشان هم محدود باشد. انسان سده20، الکترون و پروتون و ذرات بنیادی دیده است که با سرعتهای نزدیک بهسرعت نور حرکت میکنند و میتوانند جور دیگری فکر کنند و به افقهای ذهنی وسیعتر و دورتر دست بیابند.
******
اجسام در هر دمایی باشند، کموبیش موج الکترومغناطیسی تشعشع میکنند و هر موج الکترومغناطیسی را که به آنها بتابد، کموبیش جذب میکنند. در اینمیان، بنا بر تعریف، جسم سیاه کامل، همه طولموجها را نه بهیک اندازه، ولی نشر میکند و هر نور و موجی را که به آن بتابد، جذب میکند. «پلانک» (1900) برای توجیه تشعشع جسم سیاه، به یک فرض جسورانه و غیرعادی (برای زمان خود) دست زد که برای فیزیک انقلابی بزرگ و برای خود او جایزه نوبل فیزیک (1918) را به ارمغان آورد. «پلانک» فرض کرد نور و علیالاصول هر موج الکترومغناطیسی، به صورت بستههای گسسته ظاهر میشوند و انرژی بستهها، متناسب با فرکانس موج است. «پلانک» گواه تجربی برای بر گسستهبودن نور و متناسببودن انرژی بستهها با فرکانس نداشت، جز اینکه با اینفرض، قانون تشعشع جسم سیاه را درست به دست میآورد، دیگران هم فرض «پلانک» را در حد یک تکنیک ریاضی، ولی نه جدیتر از آن پذیرفتند. در پایان سده19، الکترون شناختهشده بود و دیده بودند که نور فرابنفش به هنگام تابش به سطح فلزات قلیایی، الکترون میپراکند. شرط خروج فتوالکترون از فلز، این بود که فرکانس نور از آستانهای که به نوع فلز بستگی داشت، بالاتر باشد و به شدت نور بستگی نداشت. این پدیده که به نام فوتوالکتریک شناخته شد، مادر بسیاری از تکنولوژیهای امروزی است. فوتوالکتریسیته با نظریه موجی نور توجیه نمیشد. باز «اینشتین» بود (1905 همان سالی که نظریه نسبیت خاصاش را هم چاپ کرده بود) که راهگشا شد و اعلام کرد نور به صورت بستههای انرژی (که بعدها به فوتون معروف شدند) است و انرژی آنها متناسب با فرکانس است. فوتوالکترون وقتی میتواند از فلز کنده شود که فرکانس و انرژی فوتون جذبشده توسط الکترون از حدی که به فلز بستر بستگی دارد، بیشتر باشد. این گفته در تقابل با نظریه موجی بود و منتقدان زیادی پیدا کرد. خود «اینشتین» و «پلانک» هم تا سالهای سال، شک داشتند که هردو یک حرف زدهاند و بگومگوهایی از آنها نقل شده است. چندینسال لازم بود تا آزمایشگران زبردستی مانند «میلیکان» (1914) نشان دهند که «اینشتین» درست گفته است و انرژی فوتوالکترونها با افزایش فرکانس نور تابیده افزایش مییابد. بعد از این بود که «اینشتین» و «پلانک» و فیزیکدانان دیگر حرفهای خود را تنقیح کرده و پذیرفتند امواج الکترومغناطیسی در عین موجبودن، ذره هم هستند منتها، اگر در مقیاس ماکرو و انبوهههای بزرگ رصد شوند، خاصیت موجی آنها نمود پیدا میکند و اگر در مقیاس اتمی و مولکولی میکرو باشند و دانهدانه شمرده شوند (اگر بتوان این تعبیر را بهکار برد)، رفتار ذرهای از خود نشان میدهند. آشکارشدن طبیعت موجی-ذرهای نور، راه را برای تعمیم آن به ذرات مادی و مآلا به ظهور مکانیک کوانتومی، مکانیک حاکم بر اتمها و مولکولها و بعدها ذرات بنیادی دیگر، هموار کرد که خود داستان دلکشی در تاریخ اندیشه و فناوری دارد.
******
ثابت جهانیبودن سرعت نور یکی از پربرکتترین یافتههای نیمهاول سده بیستم است که «نسبیت خاص و عام اینشتین» بر آن بنا شدهاند و پایه همه نظریههای فیزیک است؛ از کیهانشناسی در بزرگترین مقیاس زمانی و مکانی گرفته تا نظریه میدانها و ذرات بنیادی در کوچکترین مقیاس. معادلههای «ماکسول» یعنی تمام قوانین الکترومغناطیس و همچنین الکترودینامیک را میتوان تنها از همیناصل و بینیاز از هر فرض دیگر بهدست آورد.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.