ایناریتو در «بردمن» در پی چیست؟
بحران وجودی
محمدجواد لسانی
چه اتفاقاتی سبب میشود یکاثر ساختهشده نسبت به انبوه فیلمهای تولیدشده متمایز شده و تبدیل به یک شخصیت شود؟ نمونهای که مورد بحث قرار گرفته، اثر سینمایی «بردمن» است. این فیلم در جشنوارههای متعددی خودنمایی کرده و بهویژه در رقابت اسکار2015 جوایز اصلی را بُرد. از کارگردان فیلم، «آلخاندروگونزالس ایناریتو» قبلا سهاثر مقبول در دوحوزه ساختار و محتوا، شاهد بودهایم، به ترتیب «عشق سگی»، «21 گرم» و «بابل» در فاصله سالهای 2000 تا 2006 میلادی روی پرده سینماها، محل بحث در میان دوستداران سینمای اندیشه شدند و میتوان با ملاحظه این آثار نتیجه گرفت این فیلمساز مکزیکی با تمهیدات فکری و کاوشگری، فیلمهای خود را میسازد. «بردمن» همچون هراثر بهیادماندنی، روایت خود را با طرح یک مسئله آغاز میکند؛ مسئلهای که خاستگاه آن جوامع مدرن است بهطوری که ابزارهای پیشرفته آن میتوانند انسانی را از یک موقعیت عادی و عرفی به موقعیتی استثنایی و برین برسانند. اما پس از طی یک دوره کوتاه زمانی، این موقعیت ممتاز بهتدریج فرومیریزد و محبوبیت فرد برگزیده در بین عامه به فراموشی سپرده میشود و درحالیکه جامعه، ستاره جدیدی را جایگزین او میکند، اتفاق ویرانگری در درون او رخ میدهد که دوستداران سابقش از آن بیخبرند. انسانی که در اوج پرواز میکرد، اینک دچار سقوط آزاد شده است. تغییر زنجیرهای بازیگران تریلر سینمایی جیمز باند آنهم در فاصله تقریبی هر20سال، نمونه بارز این مدعاست. هیچکدام از هواداران سینهچاکشون کانری، راجرمور و پیرس برازنان (پس از بروز نشانههای پیری در چهره و نگاه آنان) دیگر سراغ آنها را نمیگیرند و رویای همنوردی با جیمزباند را به تازهوارد پیوند میزنند. یافتن مایکل کیتون برای ایفای نقش اصلی بردمن از موهبتهایی بود که نصیب کارگردان فیلم شد زیرا کیتون در دهه90 میلادی پس از بازی در نقش بتمن در چشم هواخواهانش تبدیل به یک ابرقهرمان شد، اما پس از جایگزینی فرد جدیدی در بتمن2 رفتهرفته دوره ناکامی او آغاز شد، این گزینه میتوانست به ظرفیتهای درونی شخصیت اول فیلمنامه پاسخ دهد و مکمل او استفاده از لاتکس در گریم او بود که خطوط چهره را مضاعف میکرد تا فیلم به هدف خود نزدیکتر شود و از طرفی برای کیتون پذیرش نقش اصلی میتوانست بار دیگر او را احیا کند. پرسشی در اینجا پدید میآید که این تراژدی انسانی از کجا به ذهن فیلمنامهنویس رسید؟ (مفهومی سنگین که بار هستی یک انسان را به نمایش میگذارد). اگر در اتاق مشخصی ریگن (پرسوناژ اصلی) را جستوجو کنیم، نشانی از نام یک متفکر ادبی مییابیم، برای ریموند کارور نویسنده آمریکایی(زاده 1938-درگذشته 1988) بحث تنهایی و خلعسلاح آدمی پس از سقوط از اوجهایش، کلیدواژههای آثارش بهشمار میروند. این داستاننویس ایدهآلهای بشری را به چالش گرفته و در جایی فراترین تمنای زیستن را در یک ترکیب زیبا میگنجاند؛ «عشق ورزیدهشدن از سوی زمینیان1».برای آنکه از این متن پرمایه (که مقتدرانه جایزه فیلمنامه در اسکار را ازآن خود کرد) به شیوه اجرا نقبی بزنیم، خوب است به یک نمای تعقیبی ریگن که صحنه کلیدی و فلسفی فیلم است، نگاهی افکنیم، زمانی که شخصیت اصلی فیلم مجبور میشود به سبب بروز حادثهای مضحک، بدون حوله و تنها با یک لباس زیر در خیابان پرازدحام بدود تا خود را بهموقع به تالار «برادوی» برساند، کاملا میتوانیم بیچیزی و غارت درونی یک انسان را مشاهده کنیم، مردپرندهای که زمانی محبوبیت فوقالعادهای درچشمها داشت، اینک از یاد رفته و عاجزانه برای احیای دوباره خویش نمایشی صحنهای را برای هرشب آماده کرده است. او با برهنگی در عین و ذهن خود عبور از میان تماشاگران تئاتر را به جان میخرد اما در ظاهر امر، فیگور یک قهرمان مقتدر را بهخود میگیرد و سبب خنده و تعجب حضار تالار از این هیبت کاریکاتوری خود میشود! و چه زیبا در این صحنه به یاد عنوان یکی از آثار «کارور» میافتیم که: «قهرمانی دیگر بس است لطفا.» حالا فقط صحنه دیدار تلخ ریگن با منتقد نامآشنای فیلمهایش، آزارش نمیدهد، بلکه دخترش نیز به او خرده میگیرد (با بازی خوب «اما استون») و به پدر درمانده اعلام میکند از زمانهات عقب افتادی و چرا توئیتر نداری! برآیند ضرباتی که به ریگن اصابت میکند، او را به اتخاذ تصمیم خطرناکی سوق میدهد، خودکشی نابهنگام روی سن تئاتر و در برابر چشمان سردشده تماشاگران. تقریبا همه بازیها خوب درآمده و تنها تورم دیالوگهاست که در نیمه دوم فیلم کمی آزاردهنده است، اما دغدغه ایناریتو قابلدرک است که میخواهد بازیها در خدمت متن باشند بهویژه رل متفاوت «زک گالیفیاناکیس» که از پوسته اکشن و کمیک خود بهدر آمده و در نقش مشاور مخصوص ریگن تلاشی نافرجام در خاموشکردن التهاب او دارد. و از شیوه خاص فیلمبرداری «امانوئل لوبزکی» نمیتوان گذشت. او با سبک سیال و متحرک خود، فرازوفرود مکرر ریگن را در لابیرنت پشت سن به تصویر میکشد تا ترجمان بصری از افول یکشخصیت را فراهم کند. اما این سبک روایتگری که بلافصل درحال چرخش دور یک ساختمان است، عرصه ماجرا را در چشم بیننده کوچک و محدود میکند و اگر هوشمندی کارگردان نبود (در نیمساعت آخر فیلم) لطمه اساسی بر فیلم وارد میشد، بهیاد آوریم سکانس نفسگیر از پرواز ریگن بهمثابه بازگشت ذهنی به آرزوهای قفلشدهاش بود و همچنین تلاقی موفقی از عینیت و ذهنیت ریگن را رقم زد. در پایان بد نیست به دیالوگی از پرنده خیالی بالای سر ریگن اشاره کنیم که گویا ذائقه تماشاگران آمریکایی را هدف گرفته. بردمن از پریدن دست میکشد و با او در پیادهرو همقدم میشود و در گوش ریگن نهیب میزند که: به چشمهای خیره این مردم نگاه کن! اینها چیز فلسفی پرحرف نمیخواهند، این مردم فقط اکشن دوست دارند! 1-To feel myself bloved on the earth
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.