غفلت از کارکرد اجتماعی مغز
عبدالرحمن نجلرحیم . عصبشناس و عصبپژوه
هواپیمایی آلمانی در پرواز کوتاه اروپایی خود در سقوطی آزاد به بدنه کوههای آلپ برخورد میکند و 150سرنشین آن از جمله دو خبرنگار ایرانی از بین میروند. از درون تکههای بهجامانده، یکی از دو جعبهسیاه هواپیما پیدا میشود و از روی شواهد، معلوم میشود که سقوط و برخورد به آلپ، عمدی بوده و کمکخلبان هواپیما از غیبت کوتاه خلبان در کابین برای اجرای نقشه مخرب و نابودکننده خود استفاده کرده و هواپیما را به قصد متلاشیشدن به کوههای آلپ زده است. فریادهای خلبان در پشت در بسته کابین و مسافران وحشتزده او را از قصدش بازنداشته و او توانسته خونسردانه و مأیوسانه به زندگی خود و دیگر سرنشینان هواپیما خاتمه دهد. پس از بررسی شواهد این واقعه، سوالی که در ذهن بسیاری از کسانی که ناباورانه این قصه را دنبال میکردند، به وجود آمد، دانستن علت این اقدام کمکخلبان هواپیما بود که به هیچ گروه سیاسی تروریستیای هم وابستگی نداشته است. پرونده زندگی کوتاهش نشان میداد که او از 14سالگی عاشق پرواز بر فراز کوههای آلپ و بزرگترین آرزویش رسیدن به مرتبه خلبانی شرکت هواپیمایی لوفتهانزا بوده است. یکبار در گذشته به علت افسردگی شدید، تعلیمات خلبانی او نیمهتمام مانده بود، اما او پس از مدتی با رفع افسردگی توانسته بود مدرک خلبانی خود را دریافت کند و به حرفه خود در شرکت هواپیمایی جرمن وینگز، وابسته به شرکت مادر یعنی لوفتهانزا ادامه دهد. در رفتار او، چه در بیرون از شرکت و چه در داخل هیچ نشانهای از اختلال و ناهنجاری دیده نمیشد و از عهده تمام آزمونها و آزمایشهای لازم برای خلبانی برآمده بود و از چکاپهای سالانه نیز سربلند بیرون آمده بود. پس از واقعه معلوم میشود که او علائم بروز حمله دیگری از افسردگی و اختلال بینایی را، که موجب مراجعه او به نوروپسیکولوژیست و کلینیک چشمپزشکی شده بود، از کارفرمای خود پنهان کرده بود. ظاهرا کمکخلبان مذکور در این وحشت و ترس بهسر میبرده که به علت بیماری کارش را از دست بدهد و به آرزویش نرسد. اما همه آنچه که از او میدانیم، برای توجیه عمل غیرقابلپیشبینی او کافی نیست. این حادثه هشداردهنده، ضرورت توجه به چندنکته پراهمیت را برجسته میکند: ۱ـ طبق شواهد موجود، از روی رفتار اجتماعی در کار و زندگی روزمره کمکخلبان، نمیشد عمل غیرمترقبه او را پیشبینی کرد. این موضوع یکبار دیگر نشان میدهد که روانشناسی رفتارگرا تا چه حد در تبیین فرایند پنهان مغز و ذهن برای کنترل اعمال انسان، ناکارا و ناتوان است و چرا مغزپژوهی در روانشناسی اجتماعی امروز اهمیت دارد. ۲ـ مخفینگهداشتن پرونده پزشکی شخصی، به بهانه حفظ ارزشهای اخلاقی حاکم در رعایت حریم خصوصی، هنگامی که اختلال در کارکردهای اجتماعی عضوی چون مغز، موجب فاجعهای جمعی و منجر به ازدسترفتن جان 150نفر انسان شده باشد، فقط میتواند افشاگر ضعفهای نظام اخلاقی پزشکی جاری باشد. (در آن نظامی که هنوز پیشرفتهای جدید در زمینه کارکرد اجتماعی مغز، که حریم خصوصی نمیشناسد، و اختلال در کارکرد آن میتواند فاجعههای جمعی به بار آورد.) بدیهی است با درنظرگرفتن پیشرفتهای اخیر در شناسایی کارکرد اجتماعی مغز، جوامع انسانی مدرن نیاز به وضع قوانین اخلاقی و بازتعریف زمینههایی از جدایی حریم خصوصی از حریم عمومی دارد. ۳ـ چسباندن برچسپ و داغ افسردگی و ملامت فردی کمکخلبان در امر پنهاننگهداشتن افسردگی از دید کارفرما، نمیتواند توجیهگر عمق فاجعه باشد. طبق پژوهشهای امروزین، افسردگی پدیده شایعی است که در اکثر انواع و موارد آن، خودکشی و بهویژه دیگرکشی همزمان دیده نمیشود. بنابراین با انگ افسردگی و تقصیر و گناه را به گردن فرد انداختن، نمیتوان بهانه کافی برای توجیه عمل کمکخلبان به کوبیدن عمدی هواپیما به کوه، دستوپا کرد. ۴ـ پژوهشهای امروزین نشان میدهد همراهشدن علائم افسردگی با میل به اِعمال اراده برای نابودی خود و دیگران، نشانه اختلال در کارکرد اجتماعی مغز انسان است، گرچه اختلالی است که در حریم خصوصی بدن شخص اتفاق میافتد، ولی چون آثاری اجتماعی به بار میآورد، نمیتوان با مخفینگهداشتن و محرمانهتلقیکردن آن، راه پیشگیری از فاجعههایِ جمعیِ انسانی منتج از آن را مسدود کرد و درعینحال نباید آن را چون سندی علیه حقوق طبیعی فرد و برای محرومکردنش از فعالیت اجتماعی ارائه داد. ۵ـ همراهبودن اختلال بینایی با علائم افسردگی و میل و اراده به خودکشی و دیگرکشی در کمکخلبان هواپیمای متلاشیشده با 150سرنشین، محتمل است که نشانههای بروز غده مغزی در بخش میانی و تحتانی قطعه پیشانی باشد که همزمان بر عصب بینایی فشار آورده است. توجه و اقدامهای تشخیصی چون آزمونهای بالینی لازم دراینباره و انجام تصویربرداریهای لازم و بهموقع مغزی، برای رد این احتمال ضروری است. درحالیکه بهبهانه محرمانه و شخصیبودن آن، اطلاعی از انجام و حتی طرح آن در تشخیص نداریم. بنابر همه نکات ذکرشده در باب این فاجعه، بیتوجهی و غفلت نگرانکننده و عدمهماهنگی لازم در بهکارگیری دستیافتههای پژوهشی در امر کارکرد اجتماعی مغز در پزشکی بالینی و اخلاق پزشکی، حتی درنظامهای بهظاهر پیشرفته سرمایهداری اروپایی، هشداری در باب ضرورت ایجاد تحولی اساسی در این زمینه است. میزان توسعهیافتگی در کشورهای یادشده و تبلیغات مختلف درباره خطوط هوایی رنگارنگ این کشورها آنگاه در عمل خود را نشان خواهد داد که به طور مداوم درباره سلامت جسمی و روانی کادر پرواز و خدمه آن، تستهای دقیق و کارا انجام شود.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.