کتاب کودک در عصر جدید
گیسو فغفوری
«بچههای امروزی باهوشترند»، «یککارهایی با تبلت میکند من که پدرشم سر درنمیآورم»، «همش چهارسالشه اما انگار مهندس کامپیوتره.» این جملات را هرکدام از ما بارها و بارها شنیده یا بر زبان آوردهایم. پدر و مادرانی که خود زمانی با امکانات محدود و اطلاعات کمتر بهروزشده، کودکی خود را پشتسر گذراندهاند، اکنون با شیوههای دیگری از وسایل و شیوههای آموزشی مواجه و بهنوعی مقهور آن هستند. اگر زمانی آنها باید برای هر برنامه علمی یا سرگرمی روزهای هفته را میشمردند یا گرفتن کتاب از کتابخانه جزو عادتهای هفتگیشان بود یا شنونده قصه ظهر جمعه بودند و دیدن پدربزرگ و مادربزرگ آنقدر دور از دسترس نبود، اکنون وضعیت متفاوت است. از نظر بعضی از همین مادرها و پدرها با وجود تلویزیون و تبلتها و رسانههای اینچنینی که هم ابزار سرگرمیاند و هم ابزار آموزش، در نهایت به کتابخواندن برای کودکان نیازی نیست. آنان فکر میکنند این رسانهها بهدلیل جذابیتهایشان هم در سرگرمکردن کودکان موفقترند و هم در آموزش آنان. از همه اینها مهمتر تبلت و تلویزیون ابزار آسایش بزرگسالانی است که بچه دارند، زیرا میتوان کودکان را ساعتها با آنها مشغول کرد و همچون جعبههای مدرن «بگیر و بنشان» از آنها سود برد و به کارهای مهمتر رسید، مثلا غرقشدن در فضای مجازی. پارادوکس جذابیت یا آسودگی کسانی در دنیا پیدا میشوند که اصولا تلویزیون و تبلت و ابزارهای مدرن ارتباطی را بهدلایل مختلف برای بچهها مضر بدانند یا حداقل به نوع استفاده از آنها در میان خانوادهها انتقاد داشته باشند. اینکه بیل گیتس یکی از بزرگان دنیای تکنولوژی برای استفاده کودکانش از این ابزار ساعت مشخصی تعیین میکند، نکتهای است که نمیتوان بهسادگی از کنارش گذشت. بیتردید این ابزار را نمیتوان از زندگی کودکان امروز حذف کرد و چهبسا بتوان آنها را به ابزاری سودمند و سرگرمکننده برای کودکان تبدیل کرد، همانطور که این اتفاق افتاده است؛ از بازیهای آموزشی گرفته تا جستوجو برای نوشتن مقاله یا حتی بهروزشدن کتابهای ماندگار کلاسیک از الیور تویست تا پینوکیو برای کودکان. اما در یک نکته دیگر نیز شکی نیست کتابخواندن عملی بهمراتب سودمندتر و سرگرمکنندهتر و برای کودکان جذابتر است. وقتی صحبت از جذابیت میشود، بلافاصله برخی میگویند بچهها تلویزیون یا تبلت را بر کتاب ترجیح میدهند. این جمله هم درست است و هم غلط. درست است زیرا کتابخواندن نیاز به مهارت و توانایی دارد که همه کودکان از آن برخوردار نیستند، در حالی که تلویزیون نگاهکردن نیازی به مهارت خاصی ندارد. سواد خواندن در آموزشوپرورش یکی از مهارتهای پایهای و تاثیرگذار در زندگی کودکان است. بدون برخورداری از این مهارت، بچهها در آموزش همه رشتهها دچار مشکل میشوند. مهارت خواندن جز با خواندن بهدست نمیآید. بچههایی که کتاب میخوانند یا برایشان کتاب خوانده میشود، سواد خواندنشان بالاتر میرود و کسانی که سواد خواندنشان بالاتر برود، در کسب دانشها و علوم موفقترند. برای همین، تحقیقات جهانی نشان میدهد دانشآموزانی که حتی برای سرگرمی رمان و داستان میخوانند، در درسهایی مانند علوم و ریاضی نیز از دیگر دانشآموزان موفقترند. این را میتوان با آمار و ارقام دریافت، با تحلیل دادههای آماری آزمون پرلز که هر پنجسال یکبار برگزار میشود؛ آزمونی که برای اندازهگیری مهارت خواندن و درکمطلب یک روش برای آموزش دقیقترخواندن است. دانشآموزان ایرانی، در سهدوره اخیر در آزمونهای پرلز شرکت کرده و در سال۲۰۰۱ میلادی از ۳۵کشور در رتبه۳۲ و در سال۲۰۰۶ میلادی، بین ۴۵کشور جهان، چهلم و در سال2011 به رتبه 38 در بین 45کشور دست یافتند. آغوش و کتاب اما چرا جمله «بچهها تلویزیون و تبلت را بر کتاب ترجیح میدهند.» غلط است؟ دلیلش ساده است. قرار نیست ما کتاب را جلو کودک بگذاریم و پی کارمان برویم، چنانکه با تلویزیون این کار را میکنیم. ما باید با بچهها برایشان کتاب بخوانیم. این یکی از ویژگیهای کتاب است. تلویزیون و تبلت بهدلیل نوع استفاده کودک از آن، او را از شما دور میکند، اما کتاب باعث ارتباط قویتر عاطفی و احساسی بین شما و کودکتان میشود. شما میتوانید کتابخواندن را تبدیل به یکعمل عاطفی لذتبخش بین خود و کودکتان تبدیل کنید. میتوانید برای او کتاب بخوانید. میتوانید به کتابخواندن او گوش دهید و کمی شما برای او بخوانید و کمی او برای شما بخواند. شما شک نکنید کتاب رابطه شما و کودکتان را تقویت و اصلاح میکند. او را از مهربانی شما سیراب میکند و رفتاری محبتآمیز با کودکتان است که قابلمقایسه با تلویزیون نگاهکردن و سرگرمشدن با تبلت و موبایلهای هوشمند نیست. کتابخواندن ممکن است وقت شما را بیشتر بگیرد، اما شک نداشته باشید خودتان هم لذت خواهید برد. بهنظر برخی از کارشناسان کتاب کودک، کتاب کودکی که فقط بچهها از آن خوششان بیاید، کتاب خوبی نیست. بسیاری از کتابهای کودکان در روزگار ما نگاهی ویژه و شعرگونه به زندگی داشته و لایههایی عمیقتر برای درک و دریافت مادران و پدران و بزرگترها دارند. اگر شما کتابهای خوبی انتخاب کنید، خودتان هم لذت خواهید برد. کتاب بهمثابه درمان البته برخی از پدرومادرها هم مدام برای کودکانشان کتاب میخرند، اما از نوع آموزشی و کمکدرسی، تا آنان را تبدیل به نابغههایی کنند که در این روزگار پیچیده موفق باشند و اینگونه آنان را در کتابهایی نهچندان ضروری غرق میکنند. شاید برای این پدران و مادران یا حتی بسیاری دیگر شیوه میانهای هم باشد: «کتابدرمانی»؛ راهحلی برای رفع رفتارها و کارهایی که از کودکانمان نمیپسندیم. میگویند قدمت «کتابدرمانی» به اندازه خواندن کتاب است. آنگونه که در منابع علمی نوشته شده است، مفهوم اساسی کتابدرمانی، بازپروری از راه خواندن است. فکر کتابدرمانی از آنجا برمیخیزد که انسان به تعیین هویت با دیگران از راه ادبیات و هنر علاقهمند است. کتابدرمانی تعامل بین خواننده و ادبیات است. در این روش، مطالب خواندنیای که در اختیار خواننده قرار میگیرد، تاثیر درمانی و شفابخشی دارد. کودکان هنگام کتابدرمانی سهفرایند را تجربه میکنند: فرایند همانندسازی، فرایند پالایش روانی و فرایند بینش درون. از آنجا که کودکان و نوجوانان در بیشتر موارد خود را به جای شخصیتهای کتاب یا قهرمانهای اصلی داستان میگذارند، چنانچه در پروژههای کتابدرمانی، کتابهای مناسبی گزینش شوند، همانندسازی به آنها کمک میکند تا مشکلات خود را شناسایی کنند و هنگامی که در مییابند دررویارویی با اینگونه مشکلات تنها نیستند، احساس آرامش و امنیت میکنند و از تنهایی و تشویش آنها کاسته میشود. زمانی که این همانندسازی صورت گرفت، فرایند پالایش روانی نیز انجام میشود. راههای انتخاب بهتر خوشبختانه برای انتخاب کتابهای خوب کودکان و نوجوانان دستتان باز است. علاوهبر مطبوعاتی که برای کودکان کتاب انتخاب و جوایزی که کتابهای برگزیده را معرفی میکنند، مدتی است گروهی از کارشناسان و نویسندگان و منتقدان کتاب کودک و نوجوان فهرستی از کتابهای مناسب هرفصل را انتخاب و با همکاری مجله پژوهشنامه ادبیات کودک و نوجوان و فروشگاه مرکزی شهرکتاب، معرفی میکنند. کافی است «لاکپشتپرنده» را در موتورهای جستوجوگر اینترنتی بنویسید تا به این فهرستها دست پیدا کنید.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.