مشکلات اقامت در فضا
اینجا خانهام نیست
رقیه علینژاد
بدن انسان طوری ساخته شده که در زمین زندگی کند، نه در فضا. تازمانیکه انسان روی زمین زندگی میکرد همهچیز بر وفق مراد بود، اما اززمانیکه بشر تصمیم گرفت به فضا برود، همهچیز تغییر کرد. میگویند زمانیکه روسها تصمیم گرفتند «یوری گاگارین» را به فضا بفرستند، نمیدانستند آن بالا واقعا چه بلایی سر انسان میآید و بشر در موقعیتی که تا آنزمان کسی تجربه نکرده بود، چه واکنشهایی از خود نشان میدهد، بههمیندلیل دستگاههای فضاپیمای او را خودکار ساخته بودند تا اگر او در موقعیتی غیرمنتظره قرار گرفت، در انجام مأموریت مشکلی پیش نیاید و البته اگر «گاگارین» میخواست کنترل و هدایت فضاپیمایش را برعهده بگیرد، باید پاکتی را باز میکرد و رمزی را که درون کاغذی نوشته شده بود، وارد سیستم میکرد. اینکار برای آن بود که مسئولان مأموریت مطمئن شوند فکر و ذهن او کارآیی لازم را دارد. پس از آنکه «گاگارین» سالم به زمین رسید، دانشمندان دانستند اوضاع زندگی در فضا، آنقدرها هم که گمان میکردند، بغرنج نیست. اززمانیکه اولین ایستگاههای فضایی ساخته شدند و مدت اقامت انسان در فضا از چندساعت به چندروز و چندماه رسید، مشکلات کمکم خود را نشان داد و دانشمندان یکبار دیگر پی بردند اوضاع آنقدرها هم که گمان میکردند، بر وفق مراد نیست. مشکلات زندگی در فضا کمکم خودش را نشان داد و دانشمندان هم کمکم درحال حلکردن این مشکلات هستند. برای مثال بین 60 تا 70درصد بدن انسانهای عادی از آب ساخته شده است. گرانش زمین باعث میشود که این مایعات بهشکل متناسب در همه قسمتهای بدن پخش شود، اما هنگام اقامت در فضا (که جاذبه نیست) مایعات بدن به سمت بالای بدن یعنی، قفسه سینه و سر، جریان مییابند. پاها و عضلات آن تحلیل میرود و کوچک و لاغر میشود، صورت پُف میکند و فشار درون جمجمه افزایش مییابد. «مارک کِلی»، فضانورد بازنشسته ناسا، که در چهارمأموریت شاتل حضور داشته، میگوید: «درواقع فضانورد حس میکند سرش باد کرده است؛ مثل همان حسی است که وقتی کسی چنددقیقه کلّهپا بایستد، به او دست میدهد.»دانشمندان تاکنون راهحلهایی برای برخی از مشکلات، مانند شکنندهشدن استخوانها، یافتهاند. در موارد دیگر، فقط خود مشکلات شناسایی شده است و هنوز راهحلی برای آنها پیدا نشده است. سادهترین کارها برای ما روی زمینخوردن و خوابیدن است، اما فضانوردان نمیتوانند بهآسانی غذا بخورند و بخوابند. ناسا و دیگر سازمانهای فضایی درحال فهمیدن و حلکردن این مشکلات هستند. مشکلات مربوطبه سلامتی انسان هم ازآندست مشکلاتی است که هنوز بعد از گذشت 50سال از نخستینپروازهای فضایی، پزشکان نتوانستهاند آنها را حل کنند، بعضی از مشکلات حتی شناسایی هم نشده است. برای مثال تازه پنجسال پیش بود که ناسا دریافت کرهچشم برخی از فضانوردان در فضا، کمی تغییر شکل میدهد. اما شاید بزرگترین مشکل اقامت در فضا، همان مشکل قدیمی تابش باشد. تازمانیکه در زمین هستیم، میدان مغناطیسی و جوّ زمین، پوششی پدید میآورند که از ما دربرابر تابشها محافظت میکند، اما در فضا که خبری از این پوششهای محافظ نیست، تابش بسیار بیشتری به بدن انسان میرسد و همین موضوع احتمال ابتلای آنها به سرطان را افزایش میدهد. بههمیندلیل است که بدنه فضاپیماها و ایستگاه فضایی باید بهقدر کافی ضخیم باشد تا مانع ورود این پرتوها و تابشها به بدن انسان شود. در طراحی لباسهای فضایی نیز باید موارد مشابهی را در نظر داشت. گفتنی است چندسال پیش دانشمندان روسیه برای بررسی دقیقتر خطرهای تابش، آدمکی بهنام ماتروشکا ساختند که در قسمتهای مختلف بدن او چندینحسگر و ابزار سنجش پرتو و تابش قرار داشت. آنها این آدمک را بیرون ایستگاه نصب کردند تا میزان پرتوهایی که هنگام اقامت در فضا به انسان میرسد را اندازه بگیرند. فضا مکان ناشناختههاست و هرآن امکان دارد مشکلی پیش بیاید که تاکنون کسی از آن خبردار نبود. برای مثال فضازدگی (بسیار شبیه دریازدگی) مشکل شایعی است که بسیاری از فضانوردان به آن دچار میشوند. این مشکل از قدیم شناخته شده بود، مثلا همان مشکل کرهچشم، یکی از مشکلاتی بود که کارشناسان را غافلگیر کرد، درعینحال آنها بسیار خوشحالند که چنین مشکلی وسط مأموریتی درازمدت مانند سفر به مریخ اتفاق نیفتاده است. این موضوع یکی از موضوعهایی است که ناسا میخواهد در مورد بدن اسکات کِلی بداند. این فضانورد بهار۱۳۹۴، به فضا رفته و قرار است یکسال در ایستگاه فضایی بماند. این مدت دوبرابر مدتی است که خود او در سالهای ۲۰۱۰ و ۲۰۱۱ در ایستگاه بوده و طولانیترین اقامت فضایی فضانوردی آمریکایی خواهد بود. درآنزمان فضانورد روسی، میخاییل کورنینکو، هم اقامتی یکساله در ایستگاه را تجربه خواهد کرد. دکتر «پولیاکوف» و سهفضانورد روس دیگر، پیشازاین اقامتهای طولانیتری در فضا داشته و ظاهرا بدون آسیبی خاص به زمین برگشتهاند. اما مشکلات جسمی تنها مشکل نیست، از مشکلات روحی و روانی نیز نباید غافل شد. اقامت طولانیمدت در محیطی کوچک و بسته در کنار تعداد کمی انسان، همچنین وظایف دشواری که در مأموریت، بهعهده فضانورد است، باعث میشود که فشار روانی زیادی بر فضانوردان وارد شود. بههمیندلیل است که در انتخاب فضانوردان، بسیار دقت میکنند؛ یعنی برای انتخاب فضانوردان فقط به این موضوع اکتفا نمیکنند که بدنش سالم باشد، بلکه به سلامت روانی افراد نیز توجه میکنند، زیرا این مشکلات را بهسادگی نمیتوان حل کرد. با توجه به این نکته میتوان گفت فضانوردان از لحاظ روانی نیز باید انسانهای بسیار بسیار سالمی باشند تا بتوانند آزمونهای دشوار مراحل انتخاب و همچنین انواع فشارهای اقامت در فضا را تحمل کنند. فضانوردان نباید انسانهایی حسود یا بدبین باشند، نگاهشان به دنیا نباید تیره باشد و علاوهبر اینها توانایی زندگی در محیط کوچک با آدمهای محدود را داشته باشند. اقامت طولانیمدت در فضا دشواریهای بسیاری درپی دارد که یکی از آنها نوع ارتباط و تعامل انسانها با یکدیگر است. برای درک دشواریهای ارتباط و نوع رفتار فضانوردان با یکدیگر، درنظر بگیرید دو یا چندنفر باید در یک محیط کوچک و بسته، ششماه با هم زندگی کنند. شاید شما هم شنیده باشید که برای بررسی وضعیت روحی و روانی فضانوردان در هنگام اقامت طولانیمدت در فضا و نوع تعامل آنها با همدیگر، برنامهای را به نام «مارس500» اجرا کردند که طی آن ششنفر را به مدت ۵۰۰روز (مدت زمان تقریبی برای یک سفر رفتوبرگشت به مریخ) در یک فضای محدود، بسته و بدون ارتباط با محیط بیرون نگه داشتند. هدف از اجرای این آزمایش نیز این بود که ببینند این افراد میتوانند ۵۰۰شبانهروز، باهم زندگی کنند بدون آنکه مشکلی پدید آید، یا خیر. چون پیشازاین در اقامتهای طولانیمدت در فضا، یا در گروههایی که به قطبهایشمال و جنوب رفته بودند، مشکلاتی بین افراد بروز کرده بود.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.