ساختار و کاربردهای ایستگاه فضایی
درمان بیماریهای زمینی در آسمان
بابک فرهادی
پس از آنکه ایستگاه فضایی تکمیل شد، کار در آن شامل نگهداری ایستگاه و انجام آزمایشهای علمی و رصد است. این ایستگاه، شش آزمایشگاه علمی دارد. از زمانی که ایستگاه فضایی تکمیل شد، میتواند هفتنفر را در خود جای دهد و از بخشهای زیر تشکیل شده است: بخش هدایت (زاریا): شامل سامانههای پیشرانش (دوموتور موشک)، بخش فرماندهی و هدایت است. بخش اتصال (سهمورد): بخشهای اصلی ایستگاه را بههم وصل میکند. بخش خدمات (زوزدا): شامل بخشهای سکونت و سامانه حفاظت حیات، بخش الحاق فضاپیمای پروگرس و موتورهای موشک برای تنظیم ارتفاع است. آزمایشگاههای علمی (ششواحد): دارای ابزارها و دستگاههای علمی و یک اهرم روباتیک برای جابهجاکردن محموله در بیرون ایستگاه است. بخش آزمایشگاه: دارای تجهیزاتی برای آزمایش در مورد گرانش، علومزیستی، علومزمین و علوم فضاست. ابزار انتقال: یککپسول سایوز و یک فضاپیمای بازگرداندن خدمه (X-33) که در مواقع اضطراری از آن استفاده میشود. سامانه انرژی الکتریکی: شامل صفحههای خورشیدی و تجهیزاتی برای تولید، ذخیره، مدیریت و توزیع نیروی برق است. کاربردهای ایستگاه فضایی بیشترین کاربردهای ایستگاه فضایی در حوزه علم و انجام آزمایشهای علمی در محیط ویژه فضا و وضعیت بیوزنی است. ایستگاه فضایی بینالمللی حدود چهاربرابر ایستگاه «میر» است. مهمترین ویژگی ایستگاههای فضایی آن است که میتوانند بسیار بیشتر از فضاپیماهایی مانند شاتلها در فضا بمانند. (برای مثال، شاتلها که مدت زیادی از بازنشستگی آنها گذشته است، فقط سههفته در فضا میماندند.) در ضمن ابزار و لوازم ایستگاه فضایی یکبارمصرف نیست و میتوان بارها (حتی چندیندهه) از آنها استفاده کرد. پژوهشگران دولتی، صنایع و موسسههای آموزشی و پژوهشی میتوانند از امکانات موجود در ایستگاه استفاده کنند. علوم زیستی، زمین، فضا، گرانش، مهندسی و پژوهشهای صنعتی از جمله موضوعهای پژوهشی در ایستگاه فضایی است. گرانش: گرانش بر بسیاری از پدیدهها در زمین موثر است، از جمله گرانش بر چگونگی تجمع اتمها در کنار یکدیگر و تشکیل بلورها اثر میگذارد. در وضعیت بیوزنی میتوان به بلورهای تقریبا کامل دست یافت. از این بلورها برای تولید نیمهرساناهای بهتر و ساخت رایانههای سریعتر استفاده میشود، یا میتوان داروهای بهتری برای مقابله با بیماریها ساخت. علومزیستی: حیات، آنگونه که ما میشناسیم، در محیطی دارای گرانش تشکیل شده است. شکل بدن ما نیز تحت اثر گرانش است. ما اسکلتی داریم که محافظ بدن ماست و با گرانش مقابله میکند. حسهای ما جهتهای بالا و پایین را به ما نشان میدهد زیرا ما میتوانیم گرانش را احساس کنیم. اما بهراستی گرانش چگونه بر موجودات زنده اثر میگذارد؟ ایستگاه فضایی بینالمللی این امکان را برای ما فراهم میکند که کارکرد بدن گیاهان و جانوران را در محیطی بدون گرانش بررسی کنیم. برای مثال هنگامی که هسته یکگیاه در زمینی پراکنده میشود، ریشهها رو به پایین و شاخهها و برگها رو به بالا رشد میکند. اما اگر هستهها را در فضا و محیط بیوزنی بکاریم، چه روی میدهد؟ از طرف دیگر تغییراتی که در بدن ما در وضعیت بیوزنی روی میدهد (همانند کاهش قدرت عضلهها و پوکی استخوان)، به فرایند پیری شباهت دارد. به همیندلیل با شناخت این عوامل میتوان تا حدودی از پیری و پیامدهای آن کاست. علوم زمین: ایستگاه فضایی میتواند 75درصد از سطح زمین را رصد کند. دانشمندان با استفاده از ابزارهایی که دارند، درباره وضعیت آبوهوایی و اقلیم زمین، ساختار زمین، کیفیت جو، نقشهبرداری از رویشهای گیاهی، کاربردهای زمین و منابع معدنی، سلامتی رودخانهها، دریاها و اقیانوسها تحقیق و بررسی میکنند. با استفاده از این اطلاعات میتوان کارکرد زیست کرهزمین را درک کرد و از اثر ویرانگر بشر بر محیطزیست کاست. علوم فضا: ایستگاه فضایی در مکانی ورای جو زمین قرار دارد و میتواند همانند تلسکوپ فضایی هابل، به رصد خورشید، ستارگان و سیارهها و همچنین عکسبرداری از آنها بپردازد، بدون آنکه جو زمین در این کار اختلال یا اغتشاشی ایجاد کند. از ابزارهای موجود در ایستگاه میتوان برای بررسی سیارههای پیرامون ستارگان دیگر نیز استفاده کرد و با بررسی کهکشانهای دوردست، سرآغازهای جهان را شناخت. علاوهبر این، ابزارهای موجود در ایستگاه فضایی را بسیار آسانتر از تلسکوپ فضایی هابل میتوان تعمیر یا تعویض کرد. پژوهشهای مهندسی: بیشتر پژوهشهای مهندسی انجامشده در ایستگاه فضایی به بررسی اثرهای محیط فضا روی چگونگی تولید مواد جدید، دستیابی به فناوریهای نوین از جمله فناوریهای جدید برای تولید مواد سودمند، ساخت سلولهای خورشیدی، ساخت ماهوارهها و فضاپیماهای ارتباطی جدید و سامانههای حفاظت حیات به نسل آینده فضاپیماها اختصاص دارد. گریز از ایستگاه فضایی اگر یکی از ساکنان ایستگاه فضایی مجروح، مصدوم یا بیمار شود، باید در سریعترین زمان ممکن او را به زمین منتقل کرد. در صورت بروز آتشسوزی یا دیگر حوادث تهدیدکننده سلامت فضانوردان نیز لازم است همه فضانوردان از ایستگاه خارج شوند. بنابراین لازم است که به روشی برای خروج سریع از ایستگاه اندیشید. همیشه دستکم یک کپسول سایوز به ایستگاه فضایی متصل است که میتواند سهنفر را به زمین برگرداند. ناسا تصمیم داشت یک فضاپیمای ویژه برای بازگرداندن فضانوردان از ایستگاه طراحی کند که X-38 نام داشت. این فضاپیما گنجایش هفتسرنشین را داشت. با توجه به هزینههای بسیار این فضاپیما، ساخت آن به تعویق افتاده که البته مخالفت بسیاری از کشورهای عضو این ایستگاه را درپی داشته است.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.