تاریخچه ساخت ایستگاه فضایی بینالمللی
بر فراز آسمان آبی
فاطمه کاظمی
ایستگاه فضایی یکساختار مصنوعی است که محیطی را برای کار و زندگی در فضا فراهم میکند. تفاوت اصلی یک ایستگاه فضایی با فضاپیماها در این است که ایستگاه فضایی سامانه پیشرانش یا تجهیزات فرود ندارد اما فضاپیماها چنین سامانههایی دارند و میتوانند افراد یا محمولههایی را جابهجا کنند. ایستگاههای فضایی برای زندگیهای میانمدت (از چندهفته تا چندماه و حتی چندسال) در فضا طراحی و ساخته میشود. هماکنون از ایستگاههای فضایی برای بررسی اثر پروازهای فضایی طولانیمدت روی بدن انسان و همچنین ایجاد مکانی برای انجام آزمایشهای علمی بیشتر و طولانیمدتتر نسبت به فضاپیماها استفاده میشود. از لحاظ ساختار، ایستگاههای فضایی را میتوان در دودسته کلی یکتکه یا یکبخشی و چندتکه یا چندبخشی جای داد. ایستگاههای یکتکه تنها از یک بخش ساخته و در یک مرحله به فضا فرستاده میشود. تمام تجهیزات و امکانات لازم برای این ایستگاهها در مرحله پرتاب در آن قرار میگیرد و پس از پرتاب خدمه در آن مستقر میشوند. اما از ایستگاههای «سالیوت» شش و هفت به بعد، تغییری در ساختار ایستگاهها مشاهده شد. این ایستگاهها دارای دو بخش الحاق بودند. زمانی که گروهی در آن مستقر بودند، گروهی دیگر میتوانستند با استفاده از فضاپیمای جدید به آن ملحق شوند. به همین دلیل، اسکان پیوسته و دائمی در این ایستگاهها امکانپذیر شد. وجود دو بخش الحاق باعث شد که فضاپیمای تدارکاتی پروگرس بتواند به این ایستگاه برود و تدارکات تازه را منتقل کند و به این ترتیب انجام ماموریتهای درازمدت، امکانپذیر شد. اما از زمان ساخت ایستگاه فضایی «سالیوت7»، بشر به فکر استفاده از ایستگاههای فضایی چندبخشی افتاد. از جمله ایستگاههای چندبخشی میتوان به ایستگاه فضایی «میر» اشاره کرد. چنین ایستگاههایی یک بخش مرکزی دارند که در اولین پرتاب در فضا مستقر میشود و بخشهای بعدی (که هرکدام ساختار و وظایف ویژهای دارند)، کمکم به بخش اصلی افزوده میشوند. با استفاده از این شیوه میتوان طیف گستردهای از انواع ماموریتها را انجام داد و در عین حال نیاز به یک موشک بسیار پرقدرت برای پرتاب یکباره ایستگاههای بزرگ برطرف کرد. با این همه، عوامل بسیاری (ازجمله اثرهای نامطلوب اقامت درازمدت درفضا بر سلامتی فرد) باعث شده است که ساخت و استفاده از ایستگاههای فضایی محدود بماند. ایستگاه فضایی بینالمللی ایستگاه فضایی بینالمللی بزرگترین ساختار مستقر در فضاست که از همه ایستگاههای فضایی پیش از خود بزرگتر است. کار ساخت آن از سال1998 آغاز شد و تا سال2010 همچنان ادامه داشت. این ایستگاه در فاصله 320 تا 347کیلومتری سطح زمین قرار دارد و در صورت مناسب بودن اوضاع جوی، حتی با چشم غیرمسلح نیز میتوان آن را دید. فکر طراحی و ساخت این ایستگاه در سال1984 ایجاد شد. آمریکا در سال1984 تصمیم گرفت با همکاری دیگر کشورها، یکایستگاه فضایی مسکونی دائمی بسازد. آمریکا تصمیم داشت این ایستگاه را با همکاری 14کشور دیگر (کانادا، ژاپن، برزیل و سازمان فضایی اروپا شامل کشورهای انگلستان، فرانسه، آلمان، بلژیک، ایتالیا، هلند، دانمارک، نروژ، اسپانیا، سوئیس و سوئد) بسازد. اما هنگام طراحی این ایستگاه فضایی، اتحاد شوروی تجزیه شد. آمریکا نیز در سال1993 از روسیه دعوت کرد در برنامه ایستگاه فضایی بینالمللی همکاری کند. در سال1998 نیز ساخت ایستگاه آغاز شد. برای اتمام این پروژه نیز حدود 40میلیارددلار بودجه صرف شده است. در 31 اکتبر سال2000، اولین گروه از خدمه ایستگاه از روسیه اعزام شدند. این گروه سهنفره حدود پنج ماه در ایستگاه اقامت کردند و در این مدت، سامانهها را فعال کردند و چندین آزمایش انجام دادند. این گروه در 21مارس2001 به زمین برگشتند. از آن زمان تاکنون ایستگاه پیوسته دارای دو یا سهنفر ساکن بوده است. معمولا برای اقامت فضانوردان در ایستگاه، دورههای زمانی سهماهه یا هفتماهه برنامهریزی میشود. زندگی و کار در ایستگاه فضایی اولین گروهی که به ایستگاه فضایی رفتند، بیشتر وقت خود را برای آمادهسازی ایستگاه، ساخت آن و انجام آزمایشهای علمی گوناگون و رصد زمین صرف کردند. خدمه در بخش سکونت زندگی میکنند، هرچند این بخش چندان تجملی نیست، اما همه چیزهایی را که فضانوردان به آن نیاز دارند، در اختیارشان قرار میدهد. این بخش هیچ کم و کسری ندارد و اتاق خواب اختصاصی برای هر فرد، توالت، امکانات بهداشتی، آشپزخانه با یک میز، دستگاه دوی ثابت و دوچرخه ثابت از جمله تجهیزات این بخش است. از آنجا که مقدار آب موجود در ایستگاه فضایی محدود است، فضانوردان برای حمام کردن و شستوشو از اسفنجها یا پارچههای مرطوب استفاده میکنند. با این کار در مصرف آب صرفهجویی میشود. هر فرد یک بسته بهداشتی اختصاصی دارد که شامل مسواک، خمیردندان، شامپو، تیغ اصلاح و دیگر لوازم بهداشتی است. بیشتر غذاهای ایستگاه نیز منجمد، خشک و بدون آب است، حتی نوشیدنیها نیز بدون آب است. فضانوردان برای تغذیه، در صورت نیاز به غذای خود آب اضافه میکنند و در اجاق حرارت میدهند. البته هر فضانورد حدود پنجماه پیش از پرواز، فهرست غذاهای خود را سفارش میدهد. کارکردن در وضعیت بیوزنی باعث میشود از جرم ماهیچهها کم شود. به همین دلیل فضانوردان مجبورند هر روز ورزش کنند.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.