هدف «ناسا» از جداسازی دوقلوها چیست؟
یکسال تنهایی پس از 50سال باهمبودن
ناسا هماکنون درحال انجام یکی از جذابترین آزمایشهای علمی جهان است. ناسا میخواهد با مشارکت دوبرادر همزاد یکسان (که فقط ششدقیقه اختلاف سن دارند)، اثرهای زندگی طولانیمدت در فضا را بر دستگاهها و اندامهای بدن انسان بررسی کند. اززمانیکه انسان سفر به فضا را آغاز کرده است، دانشمندان میدانستند که اقامت طولانیمدت در فضا تأثیرهای بسیاری بر بدن انسان و کارکرد اندامهای مختلف آن دارد. بههمیندلیل تاکنون آزمایشهای بسیاری در این زمینه انجام شده است، اما کارشناسان میگویند این آزمایش یکساله میتواند پاسخگوی بسیاری از پرسشهای ما باشد. بههمیندلیل برای آشنایی بیشتر با اهداف این برنامه پژوهشی، با زندگی گذشته و یکسال آینده این دوبرادر بیشتر آشنا میشویم.
شاید امروز «اسکات» و «مارککلی» نامدارترین دوقلوهای جهان باشند. این دوبرادر فضانورد مهمترین اعضای یک برنامه پژوهشی هستند. «اسکات» به فضا رفته و برادرش «مارک» در زمین مانده تا دانشمندان با بررسی وضعیت جسمی این دوبرادر همسان، چیزهای تازهای را یاد بگیرند. امروز که «مارک» به زندگی عادی خود در زمین ادامه میدهد، برادرش در ارتفاع 400کیلومتری بالای سرش و با سرعتی بیش از دوهزارو800کیلومتربرساعت در حرکت است، البته این دوبرادر میتوانند به لطف فناوریهای امروزی با هم تماس تلفنی نیز داشته باشند، ولی واقعیت این است که برای برقراری چنین تماسی، باید چندینایستگاه فضایی و زمینی مشارکت کنند. کیفیت صدا در این تماسها چندان مطلوب نیست و اگر کسی غیر از «مارک» گوشی را بردارد ممکن است بهدلیل کیفیت بدصدا تماس را قطع کند، اما «مارک» که خودش هم فضانورد بوده، با این وضعیت کاملا آشناست. «مارک کلی»، فضانورد بازنشستهای است که چهاربار به فضا رفته است. (برخی او را از سال2011 که همسرش، «گبریل گیفوردز»، نماینده بازنشسته کنگره آمریکا، از یک ترور جان به دربرد، میشناسند.) او با وضعیت زندگی در فضا، حس یگانه بیوزنی و نمای بینظیر زمین از پنجره ایستگاه فضایی آشناست، او همچنین قدرت ارتفاع 400کیلومتری را در ایجاد حس تنهایی میشناسد. برای ما که در زمین هستیم، 400کیلومتر یعنی فاصله تهران تا اصفهان، ولی اگر بهجای سفر افقی، روبهآسمان پرواز کنیم، وضعیت کاملا عوض میشود. همین تغییر وضعیت است که برای دانشمندان ناسا مهم است. 28مارس، «اسکات»، سوار بر فضاپیمای سایوز به ایستگاه فضایی رفت تا یکسال آنجا بماند. بهاینترتیب او رکورد حضور مداوم در فضا، بهعنوان فضانوردی آمریکایی، را از آن خود خواهد کرد. در این ماموریت طولانیمدت فضانورد روس، «میخاییل کورنینکو»، «اسکات» را همراهی میکند. همچنین طی این مدت 13فضانورد دیگر، که هریک بین 10روز تا ششماه در ایستگاه خواهند بود، به آنها میپیوندند و آزمایشهایی انجام میدهند و ماژولهای مختلف ایستگاه را برای رسیدن فضاپیماهای خصوصی تکمیل میکنند. شاید ارسال فضاپیماهای خصوصی از سال2017 شروع شود. «اسکات» برای اینکه یکسال در فضا باشد خیلی چیزها را باید پشتسر جا بگذارد، خانهاش در هیوستون، دخترانش (سامانتا 20ساله و شارلوت 11ساله) و «آمیکا کادرر» که یکی از کارمندان ناساست و آنها پنجسال است که با هم نامزد هستند. بزرگترین و مهمترین مشکل سفر به فضا بدن انسان است. بدن انسان دستگاهی است که برای زندگی در زمین با گرانشِ یک G ساخته شده است. اگر آن را به گرانش صفر یا G0.38 مریخ ببریم، همهچیز تغییر میکند. استخوانها شکننده میشوند، شکل کره چشمهایشان تغییر میکند و قلب آرامتر و ضعیفتر میتپد، چون دیگر لازم نیست برای پمپاژکردن خون، با نیروی گرانش مقابله کند. کارشناسان میگویند تاکنون فضانوردان زیادی، ششماه در فضا بودهاند و ما با این وضعیت آشنا هستیم اما اینکه وضعیت پس از اقامتی یکساله به چه صورت است، هنوز دانشمندان مطمئن نیستند. پس، ناسا به داوطلبانی نیاز دارد که راهی مدار زمین شوند و آزمایشهای طولانی را انجام دهند. برای انجام آزمایش در بهترین وضعیت لازم است، کسی با ژنهای دقیقا مشابه و سرشتی بسیار شبیه به مسافر فضا، در زمین بماند. بهاینترتیب میتوان تغییرات ایجادشده طی 12ماه حضور در فضا و تغییرات حاصل از رشد طبیعی یکساله روی زمین را بررسی کرد و تفاوتشان را دریافت. البته همیشه این فرصت فراهم نیست که ناسا بتواند تفاوت تغییرات را به دقت ارزیابی کند اما با وجود «مارک» و «اسکات کلی» این موقعیت فراهم شد. مردان موشکی «اسکات» و «مارک کلی» از وقتی پنجساله بودند، با هم برای آینده رویاپردازی میکردند. برادرها از حوالی زمان فرود آپولو-11 بر ماه، برنامهریزیهایشان را شروع کردند. در آن دوران سفرهای فضایی بسیار هیجانانگیز بود. آنها در بسیاری چیزها شبیه هم بودند مثلا هردو به فضا علاقه داشتند. آنها در کودکی یک زبان رمزی داشتند. کلمات این زبان رمزی برای بزرگترها نامفهوم ولی برای خودشان کاملا معنادار بود. آنها در مدرسه هم مثل هم لباس میپوشیدند. «مارک» میگوید: «عکسی از بچگیهایمان هست که ما شلوارکهای نارنجی، جوراب نارنجی و کراوات نارنجی پوشیده بودیم. ما تا دوران کالج همهکار را با هم انجام میدادیم.» در انتهای دهه1980، هردو برادر خلبان نیروی دریایی و هردو جزو کادر ثابت شده بودند و سپس هردو خلبان آزمایشگر شدند. در سال1995، برای ورود به ناسا درخواست دادند و یکسال بعد دوباره لباسهای شبیه هم (و باز هم نارنجی) پوشیدند، البته اینبار لباسهای نارنجی فضانوردان شاتل فضایی. از سال1999، برادرها در مجموع در هفتماموریت شرکت کردهاند، هرچند هرگز هردو با هم به فضا نرفتهاند. البته ناسا در اینباره قانون یا ممنوعیت خاصی ندارد، ولی «اسکات» مخالف چنین سفری بوده است: «من فکر میکنم برای بچههای ما بسیار اندوهناک میشد اگر در حادثهای فضایی، هم پدر و هم عمویشان را از دست میدادند.» یکروز در مدار درست است که ماموریت «اسکات» خیلی ماجراجویانه است، ولی نه «مارک» و نه هیچکس دیگری، به همه بخشهای این سفر حسادت نمیکند. ایستگاه فضایی به اندازه کافی جا دارد. از یکسر تا سر دیگرش 109متر است یعنی کمی بزرگتر از زمین فوتبال. البته 14بخشی که فضاهای زندگی و کار ایستگاه را تشکیل میدهند فقط بخش کوچکی از مساحت ایستگاه فضایی است ولی در مجموع فضای زندگی ایستگاه فضایی به اندازه فضای داخلی یکهواپیمای 747 یا به اندازه یکخانه چهار اتاقه است. با اینحال، فرض کنید یکسال در این خانه بمانید، حتی خانهای در مدار زمین. حتما در این مدت طولانی دچار روزمرگی میشوید و حوصلهتان سر میرود. هرروز کاری همه فضانوردان مستقر در ایستگاه فضایی، از درون محفظهای خصوصی بهاندازه کیوسک تلفن آغاز میشود و در همانجا هم تمام میشود. این محفظه هم اتاقک خواب است و هم فضای شخصی هرنفر که فقط برای جادادن یکلپتاپ، چند وسیله شخصی و یک کیسهخواب جا دارد. زنگ بیدارباش برای هر فضانورد مستقر در محفظه شخصی حدود ساعت 6:30 صبح (بهوقت گرینویچ) به صدا درمیآید که یکساعت مچی یا آیپد این زنگ را به صدا درمیآورد، ولی «اسکات» اعتراف میکند در آخرین ماموریتش مدام ساعت را خاموش میکرد. او میگوید: «من همان موقعی که ساعت میگفت بیدار نمیشدم. معمولا نیمساعت بیشتر میخوابیدم.» معمولا یکروز کاری فضانوردان مستقر در ایستگاه بهصورت 30-40-30 تقسیمبندی شده است؛ یعنی 30درصد زمان صرف آزمایشهای علمی میشود، 40درصد صرف تمرینهای نرمشی و ورزشی و بررسی دستگاههای ایستگاه و 30درصد صرف تعمیرات سختافزاری که کاری عادی است، چون این خانه 52کامپیوتر، 3/3میلیون خطوط رمزنگاریشده و 13کیلومتر سیمکشی دارد و 90کیلووات برق مصرف میکند که صفحهای خورشیدی به مساحت تقریبی چهارهزار مترمربع این مقدار انرژی را تامین میکند. البته در برنامهریزیهای روزانه، فرصتهایی برای استراحت هم فراهم شده است. در ایستگاه فضایی، فیلم و کتاب هم پیدا میشود و ناسا میتواند هر سریال تلویزیونیای را که فضانوردان دوست داشته باشند، برایشان بفرستد. خدمه آزادند هر زمان که خواستند به خانوادههایشان ایمیل بفرستند، هروقت ارتباط خوب باشد به خانه تلفن کنند و در اینترنت چرخی بزنند، هرچند ممکن است اتصال خیلی هم خوب نباشد. اما در این ماموریت بهخصوص، جایی برای حواسپرتی نیست. 10آزمایش پزشکی و روانپزشکی در فهرست کارهای «اسکات» و «کورنینکو» در مدار و «مارک» روی زمین وجود دارد. پزشکان ماموریت پیوسته به بررسی کارآمدی دستگاه قلبی-عروقی، میزان اکسیژن خون و حجم خون میپردازند. همچنین تراکم استخوانها، پیرشدن سلولها و جابهجایی مایعات بدن را زیر نظر میگیرند. چشم و اعصاب بینایی سونوگرافی میشوند تا معلوم شود این جابهجاییهای مایعات چه تاثیری بر بینایی دارد. ریزاندامهای همزیست بدن یا میکروبیومهای بدن هم به دقت بررسی میشوند. (منظور از ریزاندامهای همزیست بدن یا میکروبیومها، همه باکتریها و قارچها و دیگر انواع میکروبهایی است که بهطور طبیعی در بدن انسان زندگی میکنند.) مثلا وجود باکتریها در دستگاه گوارش برای ادامه فرایندهای حیاتی بدن ضروری است، اما زیستبوم داخلی بدن هر شخص (بسته به تغذیه و محیط زندگیاش) با بقیه تفاوت دارد. در این ماموریت، میکروبیومهای بدن دوقلوها هم بهطور مرتب از طریق فرایند تجزیه و تحلیل ضایعات دفعشده بدن بررسی و مقایسه میشود که البته کار خوشایندی نیست. فعالیت مغز در سفر فضایی همانگونه که ممکن است بدن طی سفر فضایی طولانیمدت آسیب ببیند، مغز هم «ضربه» میخورد ولی شدیدتر و این یکی از نگرانیهای بزرگ و مهم ناساست. روانشناسان، فرایندهای شناختی، خلقوخو و میزان استرس در «کورنینکو» و «اسکات» را تا حدودی بهکمک مصاحبههای منظم و خصوصی با آنها زیرنظر میگیرند و بهویژه درصورت بروز عارضهای موسوم به «اثر سهچهارم» هشدار دریافت میکنند. «اثر سهچهارم» نوعی کاهش و توقف تدریجی عملکردهای روانشناختی است که از نیمه تا سهچهارم زمان هر دوره طولانی ماموریت، سفر یا زندان ممکن است برای افراد پیش بیاید. «اَل هالند» روانشناس ناسا میگوید: «اسکات در ماموریتی ششماهه هم حضور داشته و دادههای آن زمان او را در اختیار داریم. ولی این موضوع خطی نیست. دویدن در یک ماراتن کامل با دویدن در دو ماراتن نصفه فرق دارد.» شاید اینجا علم باید اندکی تسلیم موارد پیشبینیناپذیر در احساسات انسانی شود. حتی کهنهفضانوردی مثل اسکات هم ممکن است برای تمرکز ذهنی در مورد اهداف ماموریت به مشکل برخورد. برادری که به فضا میرود خیلی خوشبخت است که برادری همکار روی زمین دارد. «مارک» میگوید: «فضانوردی، شغل خطرناکی است. مردم نمیدانند این شغل چقدر خطرناک است. ولی اسکات میتواند با کسی حرف بزند که این شرایط را تجربه کرده است.» گفتنی است «مارک» بازنشسته شده ولی همچنان مشاور اسپیسایکس است و هنوز این فکر که روزی باز هم به فضا سفر کند، او را رها نکرده است. «اسکات» هنوز تصمیمی نگرفته که در سال2016 که به زمین برمیگردد، بازنشسته شود یا نه. بههرحال، بعید است برادران «کِلی» که روزی آرزو داشتند با هم موشک بسازند، هرگز با هم به فضا سفر کنند. اما اگر انسان امیدوار باشد که روزی بتواند محدودیتهای زیستیاش را، که او را در سیارهای کوچک در عالمی بیانتها اسیر کرده، از میان بردارد، بخشی از آن امید به دانشی بستگی دارد که همین ماموریت و این دو برادر آن را فراهم میکنند. روی برچسب این ماموریت فقط نام یک «کِلی» دیده میشود، ولی برای آنهایی که برای پیوند برادری ارزش قائلند، این نام، نماینده هردو برادر است.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.