با یاد و خاطره «نیما پتگر» که نقاش، و انسانی نازنین بود
شبهایی پر از گفتوگوهای ملایم
آیدین آغداشلو
نیما پتگر نقاش نازنینی بود. آدم نازنینی بود. نقاش خیلی خوبی بود. 20سالی همدیگر را میشناختیم و هربار که میدیدمش، بیاعتناییاش به «جهان و کار جهان»- به قول حافظ- الگو و درسی میشد برایم که حیف از آن به اندازه کافی- که در حکم هیچ- نیاموختم. آقایی بود تماموکمال. خوشلباس و آراسته و اغلب با شالگردنی بلند و آویخته. آرام و شمرده حرف میزد، طوری که گمان میکردی جملهاش را نیمهکاره خواهد گذاشت- که نمیگذاشت و تمام میکرد بالاخره. بسیار میدانست و دانستههایش را نه شمشیری میکرد بر بالای سر و نه سپری در پیشرو. سالها بود که رغبتی و اعتنایی به برخوردها نداشت. ادعایی را اعلام نمیکرد- که کاش میکرد چون جایگاه عمده آشکارنشدهای داشت - و در بند شهرتهای گذرا نبود؛ شهرتهای دروغین، شهرتهای ساختوپاختشده طراحیشده از پیش، و حفظشده با ذلت و دریوزگی و اضطراب. اینها را نمیخواست یا نمیتوانست؟ اما مگر میشود راههایی چنین مضحک و سهل را نشود پیمود؟ آن هم در روزگاری که همه دارند در میانه میدان حقیر سرعت و سبقت و تنهزدن و لهکردن و زیرپاگذاشتن میتازند. میتازند؟ که دارند در دایرهای باطل همچنان میچرخند و میچرخند و حواسشان هم نیست اصلا. مگر میشد که او نتواند اگر که میخواست- که نمیخواست و به انتخاب نمیخواست و این مناعت و جایگاه محترم، از پی آن از حکمت و والایی طبع صاف و بیغش و شفاف او بود که میآمد، که ماندگارش کرد در چشم من و آدمهایی که دوستش میداشتند. شبهایی با فیروزه میرفتیم به خانهاش- به خانهشان؛ آپارتمان جمعوجور و باسلیقه و انباشتهای، سرشار از ملایمت و اعتماد و دعوت و میهماننوازی. و همسرش فرشته، مهربانترین میزبانها. همه که مینشستیم نیما تکیه میزد به پشتی مبل دستهدار قدیمیاش و پیپ میکشید و بریده حرف میزد. بیشتر سوال میکرد، سوالهایی که جوابش را خوب میدانست! سوال میکرد تا آدم مغرور و شاد شود از این مسند دانایی و اعتباری که موقتا بر آن تکیه میزد و اهمیت پیدا میکرد! وقتش که میشد میرفتیم سراغ نقاشیها و بیشتر شب به تماشای کارهای تازهاش میگذشت که چه خوب و زیاد بودند و بقیه شب پر میشد از گفتوگویی ملایم و شریف درباره کارها. نقاشیهایش استادانه بودند و گیرا. درازمدتی در یادها میماندند: آن صورتهای درشتِ کشیده کشآمده خیرهمانده به نظارهکنندگان. صورتهای محکم و آرامی که اغلب چندان رنگارنگ نبودند و انگار تکههای جداشدهای بودند از صخرههای خاکستری سفت و عظیم، که در ابعاد بزرگ همانقدر اثرگذار بودند که در اندازههای کوچک. مجموعه حاصل مکاشفه طولانی تصویرگر خالصی بود که پیغامی داشت برای دیگران... که اگر هم کسی نمیگرفت باکی نبود. طراح چیرهدستی بود و قوت و صراحت کارش نشانی واضحی از طبع ملایم و حساسش نمیداد. گول میزد بیننده را! جهانی که عرضه میکرد از ماوراء امور گذرا میآمد و صورتهای ثبتشده در بوم، نمایشگر موجوداتی بودند صلب و سرسخت که از اساطیری نامعلوم ذهنی بسیط و باستانی میآمدند: از قصهها و رویاها و وهمهایش- که با چه روانی و سهولتی میتوانست آن را بازگو و نمایندگی کند. وجود و حضور نیما پتگر در جهان شتابندۀ دلۀ بیچشموروی معاصر ناشناخته ماند، چراکه به قوانین تقلید و تقلب و نان به رنگ روزخوردن آن خو نکرد و گردن نگذاشت. کنج عزلت و غنیمتش را اختیار کرد و لابد از تماشای دستوپازدن و هلدادن و عرقریختن آدمهایی که در این مسابقه -در این مسابقه؟! - از او پیشی گرفته بودند شگفتزده میشد و تفریح میکرد و راه میداد به آنها و تماشایشان میکرد و یکی از آن لبخندهای شکستۀ همیشگیاش را چاشنی میکرد و پکی به پیپش میزد! معلم شایستهای بود و هنرجویان بسیاری را - در پی سنتی خانوادگی- تعلیم داد و به ثمر رسانید. سالها محل کار کلاسهایش را نگاه داشته بود و خودش را مشغول میکرد و مثل همه ما معلمی آبباریکهای بود بالاخره! تا این اواخری که شنیدم محل را واگذار و خالی کرده است و آپارتمانش را هم: که راهپله تنگی داشت و زیاد پله میخورد تا برسیم به در گشاده نورانی و به دو اطاق تودرتو و به چراغها و خرتوپرتهای قدیمی و انبوه کتابها و مبلهای دعوتکنندۀ راحت و سفرۀ گسترده بر میز غذاخوری مالامال از خوراکیهای ریزودرشت خانگی و کیف کنیم از اینکه شبی طولانی در پیشرو داریم که میتوانیم با مهر و معنا بگذرانیمش. نیما پتگر پنج، ششسالی کوچکتر از من بود و برادر محجوب و آرام و هنرمندش نامی هم دو، سهسالی. نامی در کارگاه و خانهای که در شمال داشت- که گریزانده بودندش از تهران - درگذشت و من در جوارش نبودم. وقتی هم که نیما درگذشت در قارهای دوردست بودم و نشد که به تیمار و تسلیت بازماندگانش بپردازم. کارِ گردش این چرخ اگر درست میبود، این چند سطری را که به یاد آنان مینویسم، آنان باید برایم مینوشتند. و حیف! کاش میشد دوباره میدیدمش و آخرینبار- و آدم چه میداند که آخرینبار است؟ - شوخی همیشگیام را برایش تکرار میکردم- در اشاره به ذوق و شاعرانگی پدر بزرگوارش- که چطور از جابهجایی و ترکیب چهار حرف «میم» و «نون» و «الف» و «ی»، چهار اسم زیبا و متناسب «نامی» و «نیما» و «مانی» و «مینا» را ساخته است! و میخندیدیم و او شالگردن همیشگیاش را جابهجا میکرد و موی بلند و رهایش را با نوک انگشتان نظم میداد و پیپ خاموششدهاش را از دهانش جدا میکرد تا بتواند به قهقهه بخندد.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.