|

گفت‌وگو با مصطفی دمیرچی، نقاش

هنر معاصر یعنی بازگشت به عقب

محمود نورایی

آخرین حضورش در عرصه نقاشی به ششمین بی‌ینال نقاشی تهران در سال84 بازمی‌گردد که اتفاقا نقاشی‌اش هم راهی موزه هنرهای معاصر شد. مصطفی دمیرچی (داچی) از آن به‌بعد تصمیم گرفت بیش از آنکه به برگزاری نمایشگاه بپردازد، با سفر به نقاط مختلف دنیا تجربه کسب کند. او طی این مدت چند نمایشگاه انفرادی هم در خارج از کشور برگزار کرده. او که طی سال‌های گذشته تمام اتفاقات هنر تجسمی کشور را زیر نظر داشته، اکنون با نگاهی به هنر تجسمی در 10سال اخیر، دومین نمایشگاه انفرادی خود را در گالری شیرین برپا کرده است. دمیرچی در نمایشگاه خود با عنوان «آفرینش حوا» به ارایه 17اثر در ابعاد بزرگ چهار تا هشت‌متری پرداخته که امروزه کمتر در فضای نمایشگاهی تهران شاهد آن هستیم. نگاه متفاوت او به نقاشی و استفاده از متریالی که کمتر در عرصه هنر معاصر از آنها بهره گرفته می‌شود، از جمله نکات جالب‌توجه این نمایشگاه است.

پس از اینکه برگزیده ششمین دوسالانه نقاشی شدید، چرا به‌یک‌باره صحنه هنر ایران را ترک کردید؟ بی‌ینال ششم تهران که برگزار شد، اثرم را به موزه منتقل کردند، این اتفاق برای جوانی که تنها 24سال داشت، می‌توانست اتفاق شک‌آوری باشد. من تنها یک نمایشگاه انفرادی داشتم و پس از آن برگزیده بی‌ینال نقاشی تهران شدم؛ بی‌ینالی که امروز اگر به آن و برگزیدگانش نگاه کنید، درمی‌یابید که هنرمندانی هستند که جریان هنر معاصر ایران را راهبری می‌کنند. اما در آن زمان برای من فضای کارکردن وجود نداشت؛ نه مجموعه‌داران در آن زمان فعالیتی داشتند و نه سایر جریانات موازی با هنر شکل گسترده‌ای داشت. حراج خاصی برگزار نمی‌شد و مدیران هنری هم فعالیت ویژه‌ای نداشتند. من هم نمی‌توانستم منتظر باشم که پولی به دستم برسد. با اینکه برای قوی‌نشان‌دادن رزومه کاری‌ام هم مدام نمایشگاه برپا کنم، موافق نبودم زیرا معتقدم تا 35سالگی بیشتر زمان مطالعه است تا نمایش‌دادن توانایی‌های تکنیکی. به همین دلیل سعی کردم با دورشدن از فضای موجود، به خودشناسی و به‌نوعی اطراف‌شناسی بپردازم تا درکم نسبت به مسایل مختلف بیشتر شود. در این مدت به کشورهای مختلفی سفر کردم و با افراد متفاوتی هم روبه‌رو شدم که این جست‌وجوها در خلق آثارم تاثیر گذاشت. بیشتر به چه موضوعاتی در آثارتان توجه دارید؟ نقاشی‌هایم از نظر مفهوم و نوع اجرا متفاوت است. سراغ متریال‌های مختلفی رفتم. هرچیزی که حس محکم‌تری در نقاشی ایجاد کند برای من جذاب است. تناقض میان انسان، مذهب، عشق و عرفان موضوعاتی است که همواره در ذهن من وجود داشته و سعی می‌کنم با بیان شخصی خود آنها را جلوه بصری ببخشم. وقتی به آثار شما در نمایشگاه «آفرینش حوا» نگاه می‌کنیم، نوعی جلوه نگارگری ایرانی را در آن می‌بینیم؛ نگاره‌هایی که حالا در ابعاد بزرگ، گفتمان جدیدی را با مخاطب ایجاد کرده‌اند؟ طی یک‌دهه اخیر من در جاهای مختلفی زندگی کردم و مطالعات مختلفی بر هنر خاورمیانه و آسیای‌میانه داشتم. هنر در این منطقه نوعی خاستگاه عرفانی دارد و برخورد هنرمند برای خلق اثر هنری نوعی مکاشفه محسوب می‌شود. من نیز سعی کردم در برخورد با اثر هنری همین رویه را در پیش بگیرم. یعنی مکاشفه ذهنی و روحی با سطح یک‌بوم از طریق رنگ و عناصر هنری. یعنی تخلیه تفکر با آفرینش بصری براساس مبانی زیباشناختی. وقتی شما این رویه را در پیش می‌گیرید، ناخودآگاه‌ خود را کشف می‌کنید. یعنی آنچه را دیده‌اید کشف دوباره کرده و وقتی اثر هنری ارایه می‌کنید، خودبه‌خود این ناخودآگاه‌ها در آثارتان حلول می‌کند. از همین‌رو آنچه در آثارم تلاقی پیدا می‌کند با این نوع نگارگری، از برون‌ریزی همین اتفاقات است. حال در همین آثار هم می‌توان مبانی بصری جدید مثل انیمیشن‌ها را دید. اما من بیان شخصی خودم در ارایه اثرم را حفظ و سعی می‌کنم آنچه را ارایه می‌دهم، یونیک باشد. البته این رویه خلق اثر است و ربطی به کانسپتی که من ارایه می‌دهم ندارد. کانسپت شما در مجموعه «آفرینش حوا» چیست؟ دقیقا چیزی که شما به آن اشاره کردید؛ نگاه معاصر به نقاشی ایرانی. من در این آثار با مطالعه بر نگاره‌ها و تصاویر کهنی که موجود است، به بازآفرینی جلوه‌های معاصر پرداخته‌ام. یعنی کشف دوباره مبانی هنر ایرانی و بازآفرینی آنها از دریچه ذهن خودم. من خطوط نگارگری و فرم‌های دورانی نگارگری ایرانی را کشف و سعی کردم آنها را در قالبی بزرگ‌تر ارایه کنم تا خوانش خودم را در مقابل مخاطب امروزی قرار دهم مثلا خطی که در یک نگاره چند میلیمتر است حالا در اثر من به طول چهارمتر ارایه شده است. از سوی دیگر ما در نگارگری جزء گرا هستیم؛ یعنی جزییات یک کلیت را می‌سازند که در چیدمان در کنار هم یک کلیت روایت می‌شود. بر همین اساس در بسیاری از مواقع جزییات قابل‌خوانش نیستند. اما در دنیای امروز و زندگی معاصر این جزییات هستند که روابط انسانی را تعریف می‌کنند پس باید جزییات نیز قابل‌خوانش باشند. وقتی شما به نگاره «معراج‌پیامبر» اثر سلطان محمد نگاه می‌کنید، کلیت اثر برایتان قابل‌رویت و خوانش است اما وقتی که بخواهید به جزییات بنگرید، فرشته را که حامل میوه‌های بهشتی است نیز می‌بینید. این فرشته حال کاراکتری جدید است که در پس‌زمینه خود دنیا و روایت متفاوتی دارد. به نظر شما این یک نوع بازگشت به عقب نیست؟ هنر معاصر اساسا بازگشت به عقب است. یعنی وقتی هنر در عصر مدرن خود را اسیر دنیای درونی هنرمند کرد و بازتاب احساس او را پیش‌روی مخاطب قرار داد، باعث شد این جریان هنری در مقطعی در بن‌بست قرار بگیرد و راه برون‌رفت از آن بازگشت به گذشته و کشف دوباره بود؛ اتفاقی که هنر معاصر را پدید آورد. اما آثار شما متکی به طراحی است، یعنی قدرت طراحی بیش از هر چیز در آثارتان مشهود است، این موضوعی است که امروز در هنر معاصر جایگاهی ندارد، یعنی طراحی روی بوم جلوه هنر معاصر نیست و بیشتر ایده هنری است که از سوی مخاطبان دنبال می‌شود؟ بله، این درست است، این یک گفتمان در هنر جهانی است که در یک شکل با آن موافق هستم و آن زمانی بود که بحث دهکده جهانی در سال‌های پایانی قرن وجود داشت. اما خیلی زود توجه به بومی‌گرابودن مطرح شد. یعنی من هنرمند زمانی می‌اندیشیدم که باید جهانی فکر کرد؛ زیرا همه در عصر ارتباطات فاصله‌ای با هم نداریم و آنچه من خلق می‌کنم در همان لحظه می‌تواند توسط شخصی دیگر در آن سوی کره زمین دیده و خوانش شود، برای همین من باید جهانی فکر کنم و ایده‌ای که در خلق اثرم به آن اندیشیده‌ام را پیش‌روی مخاطب قرار دهم و تکنیک و مبانی زیباشناختی در این فرایند در جایگاه دوم قرار می‌گرفت. اما طی یک‌دهه لهجه هنری دنیا یکی شد و این مساله باعث شد چیزی از زیبایی هنر کم شود برای همین بازهم بازگشت به بومی‌گرایی مطرح شد و منطقه جغرافیایی هنرمند جزیی از خوانش اثر هنری او شد به همین دلیل من هم در خلق آثارم اگرچه ایده و روایتی جهانشمول را دنبال می‌کنم اما سعی کردم که از هنر جغرافیای بومی نیز بهره ببرم. می‌توانم برای این مساله مثالی واضح داشته باشم. من به کشف خطوط نقاشی ایرانی اقدام کردم، از لحاظ متریال از تجربه گذشتگانم بهره گرفتم و موضوع آثارم نیز روایتی براساس تمام کتب ادیان توحیدی است. تا اینجا من رو به گذشته داشتم اما وقتی خوانش خودم را خواستم ارایه دهم دیگر ساخت‌وساز چهره‌هایم با دنیای گذشتگان متفاوت بود. من جسمیت را، انسان و حیوان‌بودن را در آثارم شکستم و از «حوا»یی سخن گفتم که برای انسان معاصر قابل باور و درک است. در ارایه اثرم هم مرز فیگور و انتزاع را به هم نزدیک کردم و انسان معاصر را که زیبایی متفاوتی را دنبال می‌کند مدنظر قرار دادم. به‌طور ساده‌تر من با نگاه به گذشته به حال پا گذاشتم. چرا به استفاده از متریالی مثل قهوه، شکلات و... برای ارایه اثر هنری خود اقدام کردید؟ همان‌طور که گفتم این شیوه استفاده از رنگینه‌های ارگانیک در نقاشی ایرانی سابقه زیادی دارد، علاقه‌مند بودم با این نگرش به ترکیبات جدیدی برسم. من با رنگ‌های شیمیایی بسیاری کار کردم اما براساس تجربیاتی که با رنگ‌های طبیعی به دست آوردم، دیدم جذابیت بیشتری دارد؛ ضمن اینکه یکی از مبانی هنر معاصر هم عنصر شوک به مخاطب است. شاید در تصویر آثارم این موضوع خوانش نشود ولی وقتی واکنش مخاطبان را در برابر آثارم دیدم، دریافتم که درست فکر کرده بودم. اینکه شما جلو تابلویی قرار بگیرید که شش‌متر طول دارد و قهوه، شکلات و ادویه‌های مختلف در آن ببینید حس متفاوتی به شما می‌دهد. فکری هم برای ماندگاری اثر هنری خود کرده‌اید؟ بله؛ این رویه کار است. در زمینه ساخت‌وساز اثر خب من از عناصر شیمیایی برای ماندگاری هم استفاده کردم. طی 10سال گذشته در عرصه هنر ایران حضور نداشتید و این سال‌ها جریان متفاوتی در هنر ایران رقم خورده است، آیا شما مطالعه‌ای هم بر هنر معاصر ایران داشتید؟ در 10سال گذشته هر روز وضعیت هنر ایران را دنبال می‌کردم. اتفاقات مهمی در زمینه هنر ایران رقم خورده که این موضوع مدیون معدود افرادی است که تلاش کردند وضعیت هنر ایران متفاوت شود؛ ضمن اینکه دنیای رسانه توانست هم هنر جهان را به هنرمند ایرانی بشناساند و هم هنرمند ایرانی را به هنر جهان معرفی کند. تمام این اتفاقات شرایط رشد هنر را پدید آورد که امروزه شاهد آن هستیم. البته نباید از این نکته غافل شد که این رشد نامتوازن است. یعنی در سطحی با رشد قابل‌توجه همراه بوده و در بخشی دیگر با رشد کمتر که این عدم توازن موجب برخی از مشکلات نیز شده است. در چه مواردی؟ با توجه به رشد هنر از سوی هنرمندان که تعداد آنها هم کم نیست در زمینه زیرساخت‌های اقتصادی هنر متاسفانه دچار مشکل هستیم. مجموعه‌داران و سرمایه‌گذاران خارجی بر نقاشی ایرانی سرمایه‌گذاری نمی‌کنند. مجموعه‌داران آثار هنرمندان جوان را نمی‌خرند و تنها بر فعالیت اساتید تمرکز کرده‌اند. در این شرایط اقتصادی با وجود حضور هنرمندان خلاق و بی‌نظیر هیچ تضمینی برای فروش آثارشان وجود ندارد. واقعیت این است تا زمانی که اقتصاد هنر قوی نداشته باشیم نمی‌توان منتظر خلق آثار منحصربه‌فرد بود؛ چراکه هنر به هنرمند و هنرمند با اقتصاد هنر گره خورده است. باید موسسات بزرگ هنری، هنر و هنرمند را ارزیابی و سرمایه‌گذاری کنند. ما انجمن‌های هنری داریم اما در این انجمن‌ها هم هیچ اتفاق خاصی رخ نمی‌دهد. مجموعه‌داران دولتی نداریم و دولت با گالری‌ها ارتباط تنگاتنگی ندارد؛ درحالی که اکنون به موسساتی نیاز داریم که به کمک دولت به ارزیابی و حمایت از فعالیت‌های هنرمندان بپردازد اما تمام این مسوولیت‌ها تنها بر دوش افراد معدودی است. هنر ما روی سرمایه شخصی هنرمندان یا مجموعه‌داران می‌چرخد. نتیجه این کوتاهی‌ها ناشناخته‌ماندن هنرمندان در عرصه‌های بین‌المللی است. به‌طور مثال در موسسه آرت‌پرایس یا بی‌ینال‌ونیز چند هنرمند ایرانی معرفی می‌شوند؟ بخش عمده هنرمندان ایرانی حاضر در این عرصه‌ها کسانی هستند که خارج از ایران زندگی می‌کنند چرا که تمام حمایت‌ها از هنرمندان به فعالیت‌های بخش خصوصی برمی‌گردد. بااین‌حال در چندسال اخیر شاهد برگزاری برخی حراج‌ها مانند حراج تهران هستیم، شاید برخی کاستی‌های موجود را چنین فعالیت‌هایی جبران کنند. شما با این نظر موافقید؟ بله. حراج تهران شروع یک جریان محکم است. این حراج باید با حراجی‌های خارج از کشور ارتباط داشته باشد به همین دلیل مسوولان و بنگاه‌های اقتصاد نظیر بانک‌ها باید با دلسوزی این جریان را جدی‌تر بگیرند. فراموش نکنیم که وقتی در بین هنرمندان نسبت به آینده امیدی وجود نداشته باشد نمی‌توان از هنرمندان انتظار خلق آثار خلاقانه داشت.

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.