|

محسن آرمین:

بحران یمن برنده ندارد

محسن آرمین، فعال سیاسی و پژوهشگر اصلاح‌طلب، روز گذشته در گفت‌وگویی تفصیلی با پایگاه اطلاع‌رسانی «ندا» به بیان تحلیل خود از تحولات اخیر منطقه پرداخته و ضمن قابل‌پیش‌بینی‌دانستن حمله نظامی عربستان به یمن، هشدار داده که در سیاست خارجی نباید به‌گونه‌ای رفتار کنیم که باعث اتحاد همسایگانمان علیه ایران شویم. گزیده‌ای از این گفت‌وگو را در ادامه می‌خوانید: چرا عربستان، به‌صورت ناگهانی به یمن حمله کرد؟ اقدام نظامی عربستان علیه یمن اساسا اقدامی غیرقابل‌پیش‌بینی نبود. عربستان در سال‌های اخیر نظیر این اقدام را در بحرین انجام داده بود. از نظر تاریخی نیز عربستان سابقه دخالت نظامی در یمن را دارد. این کشور در سال۱۹۹۴ در جنگ میان دو یمن، از یمن‌جنوبی به رهبری علی سالم البیض حمایت کرد. اصولا تاریخ معاصر دو کشور شاهد درگیری‌ها و منازعات نظامی فراوانی بوده است. علت این درگیری‌ها‌، گاه اختلافات دیرپا و مستمر سرزمینی میان دو کشور بوده که تاکنون نیز ادامه دارد و ‌گاه تهدیدهای امنیتی نظیر شکل‌گیری حکومت سوسیالیستی یمن‌جنوبی یا اعلام نظام جمهوری در دوره عبدالله سلال در یمن‌شمالی به پایتختی صنعا بوده است. با توجه به چنین سابقه‌ای احتمال حمله نظامی عربستان به یمن در پی تحولات اخیر و به‌قدرت‌رسیدن حوثی‌های زیدی کاملا قابل‌پیش‌بینی بود. به‌هر‌حال عربستان‌سعودی که ‌نسبت‌به یمن ادعای سرزمینی دارد و یمن را حیاط خلوت خود می‌داند، نمی‌تواند نسبت‌به قدرت‌گرفتن یک‌نیروی شیعی زیدی در مرزهای‌جنوبی خود بی‌تفاوت باشد. مسئله اساسا کمک جمهوری‌اسلامی‌ایران به حوثی‌ها نیست. من نمی‌دانم این کمک‌ها به چه میزان و از چه نوع است و آیا اساسا کمکی صورت گرفته یا خیر. می‌توان احتمال قوی داد که ادعای کمک ایران به حوثی‌ها بیشتر یک‌جنگ و پروژه تبلیغاتی سیاسی باشد. اما یک‌چیز مسلم است و آن اینکه از یک‌سو حوثی‌ها شیعه هستند و مانند هر مجموعه شیعی دیگری در منطقه با ایران، به‌عنوان تنها کشور شیعی جهان، احساس سمپاتی و خویشاوندی می‌کنند و در صورت به‌قدرت‌رسیدن با ایران روابط نزدیکی برقرار خواهند کرد و از سوی دیگر عربستان با شیعیان زیدی یمن از زمان امام یحیی در نیمه اول قرن بیستم تاکنون رابطه‌ای تیره داشته است. بنابراین عربستان نمی‌تواند گسترش نفوذ ایران را تا پشت مرزهای جنوبی خود تحمل کند. اگر این واقعیات را که به‌طور بسیار مجمل و فشرده عرض کردم در نظر آوریم، اقدام اخیر نظامی عربستان در یمن امری کاملا قابل‌پیش‌بینی بود. برخی معتقدند عربستان به دلیل ترس از گسترش نفوذ ایران دست به واکنش عصبی زده است و با این برخورد زود‌هنگام می‌خواهد جلو تحولات بیشتر را بگیرد. عربستان و دیگر کشورهای عربی نسبت‌به هلال‌سبز شیعی در منطقه بسیار حساس هستند. طی سال‌های اخیر بر اثر تحولات منطقه در عراق و سوریه این هلال سبز پررنگ‌تر و گسترده‌تر شده است. در عراق شیعیان پس از صدام به قدرت رسیده‌اند و نفوذ نظامی و سیاسی جمهوری‌اسلامی‌ایران در عراق و سوریه به‌شدت افزایش یافته است. در لبنان به‌ویژه پس‌از شکست عملیات نظامی اسرائیل در مقابل حزب‌الله، موقعیت این گروه متحد ایران و در نتیجه نفوذ ایران در این کشور مستحکم شده است. روند تحول پرونده هسته‌ای ایران براثر ابتکار‌عمل دولت آقای روحانی و نیز آقای اوباما از یک بحران و تهدید بالفعل علیه ایران به مذاکرات میان ایران و 1+5 به سمت حل این بحران و به‌رسمیت‌شناختن حق ایران در برخورداری از فناوری هسته‌ای و در نتیجه به‌رسمیت‌شناختن ایران به‌عنوان یک‌قدرت صاحب فناوری هسته‌ای پیش می‌رود. حل این بحران و رفع تحریم‌ها و همکاری‌های اقتصادی با اروپا به افزایش قدرت و نفوذ ایران در منطقه خواهد انجامید. این تحولات، عربستان و دیگر کشورهای عربی را سخت نگران کرده است. با قدرت‌گرفتن حوثی‌ها در یمن این هلال سبز از یمن تا سوریه امتداد خواهد یافت. با توجه به توضیحات فوق، اقدام نظامی عربستان با همراهی کشورهای عربی را باید یک اقدام شتابزده و منفعلانه و البته از سر ناچاری و اضطرار ارزیابی کرد. البته عربستان و کشورهای عربی در این اقدام نیم‌نگاهی هم به مذاکرات هسته‌ای داشته‌اند با این هدف که این اقدام مذاکرات را تحت‌الشعاع قرار دهد. فراموش نکنیم که نتانیاهو طی ماه‌های اخیر که مذاکرات ایران و 1+5 جدی شد، همواره بر این نکته تاکید کرده و می‌کند که توافق هسته‌ای با ایران و برداشته‌شدن تیغ تحریم‌ها از گلوی ایران موجب قدرت‌گرفتن بیشتر ایران در منطقه خواهد شد. این استدلال نتانیاهو در آمریکا و به‌ویژه در میان جمهوری‌خواهان و نیز در میان دولتمردان اروپایی از جمله دولت سوسیالیست فرانسه که گرایش زیادی به اسرائیل دارد گوش‌های شنوای زیادی می‌یابد. در نتیجه سران 1+5 را در مذاکره و توافق هسته‌ای با ایران تحت فشار قرار می‌دهد. در چنین فضایی و در حالی که مذاکرات هسته‌ای به مراحل نهایی رسیده است، اقدام مشترک نظامی عرب‌ها علیه یمن به بهانه حضور نظامی جمهوری‌اسلامی‌ایران در یمن می‌توانست این فایده را نیز داشته باشد که به تقویت موضع اسرائیل و مخالفان آمریکایی و اروپایی مذاکرات هسته‌ای بینجامد و فشار را بر دولت‌های 1+5 برای پایان‌‌دادن به مذاکرات هسته‌ای افزایش دهد که البته این اتفاق نیفتاد. برنده تحولات یمن در ‌‌نهایت چه کشوری خواهد بود؟

به‌نظر من اگر تحولات به‌همین‌شکل پیش برود، هیچ کشوری برنده این بحران نخواهد بود. کشور فقیر و محروم یمن با تخریب زیرساخت‌هایش فقیر‌تر و محروم‌تر خواهد شد. احتمالا این کشور گرفتار جنگ داخلی خواهد شد. چنین وضعیتی شرایط مساعدی برای رشد گروه‌های تروریستی نظیر داعش و القاعده به‌شمار می‌آید که این امر نه‌تنها به‌ضرر یمن بلکه به ضرر عربستان نیز خواهد بود، زیرا عربستان به‌دنبال این بود که از نفوذ ایران در همسایگی خود جلوگیری کند، اما اقدامات او به گسترش نفوذ داعش و القاعده در همسایگی می‌انجامد که خطری شدید برای امنیت داخلی این کشور خواهد بود. اکثر مردم یمن همان‌گونه که قبلا عرض کردم به‌طور تاریخی نسبت‌به عربستان نگاهی منفی دارند؛ این نگاه منفی تشدید خواهد شد. به احتمال زیاد عربستان اقدام‌به حمله نظامی زمینی علیه یمن نخواهد کرد. اگر چنین کند خطای بسیار بزرگی مرتکب شده و در باتلاق یمن بیشتر گرفتار خواهد شد. جمهوری‌اسلامی‌ایران هم از اینکه در محیط اطرافش کانون‌های رشد و پرورش تروریسم خشن گسترش یابد، هیچ طرفی نخواهد بست. خلاصه آنکه این بحران طرف پیروز نخواهد داشت. تحولات یمن تا چه حد بر مواضع ایران تأثیر می‌گذارد؟ ایران امروز یک‌قدرت مهم منطقه‌ای است. لازمه بزرگ‌بودن، رفتار بزرگانه داشتن است. تکیه بر قدرت سخت در تعامل با همسایگان، به‌ویژه در جهان امروز کارآمد نیست، بلکه آثار کاهنده و فرساینده‌ای بر توان ملی ایران خواهد داشت، حتی وجود رقابت‌های منطقه‌ای برای اتحاد کشورهای عرب منطقه علیه ایران کافی است، چه‌ برسد به اینکه کانون‌های اختلاف حل‌نشده‌ای هم میان ایران و همسایگان وجود داشته باشد. خطری که امروز بیش از گذشته ایران را تهدید می‌کند، این است که ایران به‌جای اسرائیل محور اتحاد، انسجام و نیز دشمنی و کینه‌توزی کشورهای عرب قرار گیرد. دقت داشته باشید شکل‌گیری نیروی نظامی مشترک عربی، اگرچه به‌نظر من سرانجامی ندارد و خطری برای ایران به‌شمار نمی‌رود، اما عملا با هدف یا به‌بهانه جلوگیری از نفوذ ایران تشکیل شده است. امروز دولت‌های محافظه‌کار عرب مانند عربستان در‌قبال ایران با اسرائیل هم‌موضع شده‌اند. شکل‌گیری یک هم‌سویی سیاسی منطقه‌ای علیه ایران، محدود به کشورهای عرب نخواهد بود. وضعیت به‌گونه‌ای است که ترکیه نیز که با ما روابط سیاسی خوب و روابط اقتصادی گسترده‌ای دارد، برای نزدیک‌‌شدن به عربستان و نیز کاستن از حجم منطقه‌ای ایران، از این فضا استفاده می‌کند و ایران را متهم به دخالت در بحران یمن می‌کند. افغانستان هم اعلام می‌کند در بحران یمن در کنار عربستان ایستاده است! روابط سرد و انزوای سیاسی، به راهبرد کشورهای محافظه‌کار عرب برای خارج‌کردن اسرائیل از کانون منازعه و اختلاف در منطقه و قرار‌دادن ایران به‌جای آن کمک می‌کند. این چیزی است که ما باید بکوشیم شکل نگیرد. ایران در مواجهه با بحران‌های منطقه‌ای باید به قدرت نرم خود که به مراتب موثر‌تر و کارآمد‌تر از قدرت سخت است و در تقویت و ارتقای موقعیت منطقه‌ای و جهانی ایران اثری فزاینده دارد، تکیه کند. سخن‌های آقای رئیس‌جمهور پس از توافق سیاسی با 1+5 از این نظر حائزاهمیت بود. آقای روحانی در بخشی از آن سخنان کوشید از این موضع سخن بگوید و این چهره از ایران را به همسایگان و کشورهای منطقه بنمایاند. به‌نظر من این سخنان آگاهانه و کاملا سنجیده و دقیق بود. امیدوارم که به اساس استراتژی سیاست منطقه‌ای ایران تبدیل شود. به گمان من اگر فرصت بحرین از دست رفته است، فرصت یمن هنوز باقی است. ایران می‌تواند در بحران یمن با عربستان کار کند. ایران این ظرفیت را دارد که منطقه را مدیریت کند، به شرط آنکه مانند بزرگان رفتار کند، البته چنین منش و روشی در سیاست خارجی، لوازمی دارد.

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.