|

«توافق» به‌مثابه مشی اعتدال‌گرایی

سلیمان پاک‌سرشت . استاد دانشگاه همدان

یکی از ویژگی‌های تحولات سیاسی در ایران دو‌دهه اخیر آن است که در غیاب سنت‌های ریشه‌دار و سازمان‌یافته فعالیت‌های حزبی، نقش مفاهیم گفتمانی در جلب اقبال عمومی به برنامه‌های تغییر سیاسی بسیار چشمگیر است؛ مفاهیمی که حتی هنگامی که به‌عنوان رمز اصلی برنامه سیاسی یک‌کاندیدا در اوج پذیرش عمومی هستند و محملی برای تبدیل او به رییس‌جمهور می‌شوند، شدیدا گنگ، نامفهوم و تحویل‌پذیرند. خاصیت اصلی این مفاهیم که ترجیح می‌دهم آنها را فعلا ساده بنامم آن است که در بزنگاه‌های سیاسی و به‌ویژه ایام انتخابات، شدیدا در بسیج آرای عمومی کارآمد عمل می‌کنند، چرا که می‌توانند در تداوم و پیوستگی با نظم مستقر سیاسی البته به شیوه سلبی و در مقام ضدیت با آن محملی برای بسیج منتقدان شوند. در‌واقع اگر این مفاهیم از هویت گفتمانی در یک دوره سیاسی مشخص برخوردار می‌شوند به مدد بخت پیروز است و پس از آن کفایت خود را در بزنگاه انتخابات نشان داده و در ادامه تنها می‌توانند به مثابه کلمه رمزی برای همگرایی طرفداران دولت پیروز در مصاف با منتقدان، خوب عمل کنند. اما به مرور همین مفاهیم به دام‌هایی اساسی برای نظم سیاسی پیروز تبدیل می‌شوند، چرا که با گذشت عمر سلبی این مفاهیم، عمر ایجابی آنها شروع می‌شود و تازه ابهام، نقصان و حتی بی‌کفایتی آنها برای تعیین یک برنامه تغییر منسجم روشن می‌شود. این‌گونه است که مورد تعابیر، تعاریف و تفاسیر مختلف قرار گرفته و با پیشوند و پسوندهای مختلف همراه شده و دست آخر نیز به جدی‌ترین معیار ناکارآمدی همان دولتی تبدیل می‌شوند که روزی ردای پیروزی برتنش کرده بودند. اگر بدون پیش‌داوری و از این منظر ترمینولوژی سیاسی دو دهه اخیر را مرور کنیم، آنچه اشاره شد را در سرنوشت مشترک مفاهیمی چون سازندگی، اصلاحات، جامعه مدنی، عدالت، مهرورزی و... می‌توانیم ببینیم. دولت یازدهم در تداوم همین سیر مفهوم-بنیاد تحولات سیاسی با اتکا بر مفهوم اعتدال موفق به جلب آرای عمومی شد. به مانند اسلاف مفاهیم گفتمانی خود، اعتدال نیز تا چند ماه بعد از انتخابات خرداد1392 در بازنمایی تناقضات و مسایل نظم سیاسی ترجیحی اصولگرایان که به دست احمدی‌نژاد و در چارچوب دولت نهم و دهم پیاده شد، موفق عمل می‌کرد. به عادت مالوف در دولت‌های گذشته، طی یک‌سال اول استقرار دولت یازدهم تلاش‌هایی برای تعریف و تعیین جغرافیای این مفهوم صورت گرفت که بیشتر بر فهم سلبی آن متکی بود. با توجه به قرابت کمتر این مفهوم با مرام‌های سیاسی شناسنامه‌دار و در نتیجه ظرفیت گفتمانی اندک آن، نتیجه تلاش‌ها برای تعریف ایجابی آن هنوز رضایت‌بخش نیست و برخی برای تقلیل این ظرفیت گفتمانی کوشیده‌اند آن را به دریافت‌هایی که آن را پیوست گرایش‌های سیاسی رایج می‌کند، تقلیل دهند. تداوم چنین وضعیتی احتمالا مفهوم اعتدال را به دامی برای اعتدال‌گرایان تبدیل کرده و آنها را با خلأ تئوریک در توجیه مجموعه سیاست‌ها و اقداماتی مواجه خواهد کرد که به نام اعتدال‌گرایی در پیش گرفته‌اند و خواهند گرفت. برای پرهیز از این خلأ تئوریک لازم است به‌روشنی معیارهایی برای تعریف ایجابی سیاست‌ها، تصمیم‌ها و اقدامات اعتدال‌گرایانه از حیث هدف و روش، شناسایی شود. در‌این‌بین گفت‌وگو و دیالوگ به‌عنوان مفهومی که طی دو‌سال اخیر به کرات مورد تاکید ریاست محترم جمهوری قرار گرفته است، از ظرفیت بالایی برای معرفی به‌عنوان هدف و روش اعتدال‌گرایی برخوردار است. گفت‌وگو به‌عنوان یک ابزار ارتباطی و شکلی از کنش اجتماعی و سیاسی موثر در تحول آگاهی و خلق فرهنگ، مورد توجه فیلسوفان و عالمان زیادی قرار گرفته است. با وجود این، به دلایل متعددی که بیان آنها در مجال نوشتار حاضر نمی‌گنجد، در مصاف با سایر روش‌های حل مساله، در فرهنگ و عادات رفتاری ما ایرانیان، چه به‌عنوان شهروندان عادی و چه مدیران سیاسی، جایگاهی شایسته ندارد. توافق اخیر بین هیات مذاکره‌کننده ایرانی و کشورهای 1+5 که در‌نتیجه دو‌سال تلاش بی‌وقفه و باوجود کارشکنی‌های داخلی و خارجی حاصل شد، فرصت ممتازی را در‌اختیار دولت یازدهم قرار داده است تا از گفت‌وگو و دیالوگ به‌عنوان مشی اعتدال‌گرایی دفاع کرده و آن را در امور داخلی به‌کار بندد. اتخاذ سیاست‌ها و تصمیم‌گیری‌ها براساس مشاوره عمومی و جلب آرای نخبگان، برقراری امکان گفت‌وگو بین صاحب‌نظران و نخبگان دانشگاهی با دولت‌مردان، مدیریت و اجرای اقدامات توسعه‌ای براساس مداخله و مذاکره با همه گروه‌های ذی‌نفع و تصمیم‌گیری، مدیریت مشارکتی و تاکید‌بر سیاست‌های آموزشی مبتنی‌بر تعامل و گفت‌وگو و توسعه فضای باز سیاسی در کشور، وجوه مختلف پیروی از گفت‌وگو به‌عنوان مشی اعتدال‌گرایی است. بی‌شک سرمایه‌گذاری در معرفی و تقویت روش گفت‌وگو به‌مثابه مشی اعتدال‌گرایانه انجام امور در کشور و یک فرایند اجتماعی و سیاسی سودمند و موفق، مسیر را برای بازگشت گرایش‌های پوپولیستی در مدیریت سیاسی کشور دشوار خواهد کرد.

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.