مذاکرات هستهای نشان داد درِ «رسانه عمومی» همچنان بر «پاشنه» سابق میچرخد
عقبماندگی در خط پایان
سالار سپید جامه: از زمان حمله ایالاتمتحده به عراق در دوران بوش پسر تا به امروز، تعطیلات نوروز معمولا با تحولات مهمی در سطح منطقه و حتی ایران، گره خورده است. این درحالی است که به علت تعطیلی دوهفتهای رسانههای مکتوب و نیمهفعالبودن خبرگزاریها و سایتهای خبری، رسانه عمومی تنها مرجع دریافت اخبار برای ایرانیان بهشمار میرفته است. در سالهای ابتدای دهه80 شمسی، اثر چندانی از اطلاعرسانی در فضای مجازی دیده نمیشد و گیرندههای ماهواره نیز عددی بسیار کمتر از آمار رسمی و غیررسمی امروز به خود اختصاص داده بودند. پس از آن و از نیمه این دهه به اینسو و بهویژه در چندسال اخیر، رشد سریع و پرتعداد خبرگزاریها و سایتهای خبری شبکههای اجتماعی در کنار تعدد شبکههای برونمرزی به زبانهای مختلف از جمله فارسی، فضای اطلاعرسانی را کاملا دگرگون ساخته است اما همچنان بخشی از جامعه عادت تلویزیون و رادیوی روشن در خانه را حفظ کردهاند. از سوی دیگر بهدلیل حاکمیتیبودن صداوسیما، اخبار و تحلیلهای ارائهشده از این رسانه صرفا دیدگاههای یکرسانه با رویکرد سیاسی مشخص بهشمار نمیرود بلکه بهنوعی موضع رسمی را نمایندگی میکند و این مسئله در روزهای تعطیلات عید، تشدید میشود. رویه صداوسیما در سالهای گذشته، همواره محل انتقاد دو گروه بوده است. نخست کارشناسان حوزه رسانه که فارغ از نوع جهتگیریهای خاص رسانه ملی، شیوه پردازش اخبار و اطلاعات در این مجموعه عظیم و «تولید برنامه» در سایر گروهها مانند «فیلم و سریال»، «اجتماعی»، «اقتصادی» و... را غیرقابل رقابت با رسانههای برونمرزی میدانند که اصل در آنها انتقال پیام درست به مخاطب است. گروه دوم اما فعالان سیاسی منتقد هستند که در دوران اصلاحات و پس از آن، این رسانه را حامی یک دیدگاه سیاسی خاص دانسته و از کمتوجهی به تمام تفکرات داخل کشور ابراز نارضایتی میکنند. این نقیصه تا حدودی توسط رسانههای مستقل کشور که تلاش دارند به شکل حرفهای به اخبار پرداخته و دیدگاههای کارشناسان و تحلیلگران توانمند را به مخاطبان عرضه کنند پوشش داده شده است اما در زمان تعطیلی این رسانهها، شرایط متفاوت میشود. اگرچه مردم برای دریافت تحلیل و اخبار، لزوما نیازی به رسانههای مکتوب اعم از روزنامهها و مجلات ندارند و میتوانند در فضای مجازی به دنیال تامین نیاز خبری خود باشند اما همچنان، این گزارشها، گفتوگوها، یادداشتها و اخبار رسانههای مکتوب است که در بسیاری از رسانههای مجازی بازنشر داده میشود یا مردم با مراجعه به وبسایتهای همین رسانهها، از مطالب آن بهره میگیرند. در این میان انقلاب اطلاعرسانی در «شبکههای اجتماعی» که حتی با بستر تلفنهای همراه هوشمند قابل دستیابی است سبب شده سرعت انتقال اطلاعات و اخبار به طرز قابلتوجهی افزایش یابد و انحصار خبری، معنای خود را تا حد زیادی از دست بدهد. بااینحال، انتقاد از رسانه عمومی به سبب بودجه قابلتوجه متعلق به منابع عمومی و رویکردهای خاص در حوزه معاونت سیاسی و واحد مرکزی خبر و همانطور که اشاره شد در سایر گروههای تولید برنامه، به قوت خود باقی است. اینچنین است که در ماجرای حمله آمریکا به عراق، نوع تحلیلهای ارائهشده در صداوسیما، پس از تعطیلات به طور جدی توسط تحلیلگران و کارشناسانی که در مطبوعات به بیان دیدگاههای خود پرداختند، مورد نقد قرار گرفت. استدلال آنان این بود که اگر یک یا دوکارشناس در یک رسانه بهدلیل خطای محاسباتی، تحلیل غیرمنطبق با واقعیت ارائه دهند، امری طبیعی است اما اگر رویکرد کلی چنین باشد، آنگاه باید نسبت به این مسئله با تامل نگریست. تصویر و دیگر هیچ از رسانهها بهعنوان بازوی دیپلماسی عمومی و سیاست داخلی نام برده میشود. مطبوعات در برخی منابع بهعنوان «رکن چهارم دموکراسی» خوانده شدهاند. حتی در ایالاتمتحده با وجود صدها شبکه خصوصی دیداری و شنیداری، میتوان بهخوبی اثر گرایشهای سیاسی را در مقایسه میان «فاکسنیوز» یا «اسکاینیوز» با «سیانان» و «انبیسی» مشاهده کرد. باوجود گسترش انواع رسانههای مکتوب و مجازی، همچنان «معجزه صدا و تصویر» است که مخاطبان را جذب میکند. برهمیناساس انواع شبکههای خبری جهانی از بیبیسی و فرانس24 گرفته تا راشاتودی و المیادین و از العربیه تا الجزیره، یکبهیک با لوگوی منحصربهفرد و «تمایز گفتمان» در گذر زمان پا به عرصه گذاردهاند و هر کدام، مخاطب خاص خود را یافتهاند. صداوسیما هم علاوه بر شبکه «بینالمللی خبر» برای مخاطبان فارسیزبان در جهان، شبکههایی چون پرستیوی و العالم به زبانهای انگلیسی و عربی را در سالهای اخیر روی ماهوارههای جهانی فرستاده است اما همچنان با همان آسیب مورد اشاره مواجه است. «فضاسازی» بهعنوان یکی از خروجیهای کار رسانهها در سطح جهانی، بعضا تا جایی پیش میرود که اثر آن از خود سیاست یا دیپلماسی فراتر میرود. گاهی برنامه یا مطلب یکرسانه که ارگان یکحزب یا نماینده یکتفکر بهشمار میرود، از عمل حزبی یا واکنش سیاسی یک دولت، اثر و نمود بیشتری مییابد. «برد» مطبوعات و رسانههای مجازی ما در ایران محدود است و البته با وجود این محدودیت، ارجاع به مطالب آنها در شبکههای جهانی گاهی جور صداوسیما در این عرصه را کشیده است. حال سوال اساسی این است؛ چرا آنها بر موج فضاسازی رسانهای خود سوار شوند و ما در ایران با وجود ظرفیت نیروی انسانی و تکنولوژیک، از کاستی آن در رنج باشیم؟ قرارگرفتن در موضع «انفعال خبری» حتی در مواردی که «منبع خبر» یا «محل وقوع» در دست ماست، از جمله موراد قابل تامل در رویکرد رسانه عمومی نسبت به مسائل است. مذاکرات هسته ای رویکارآمدن دولت روحانی با تغییر تاکتیک در پرونده هستهای با خواست رئیسجمهور و نظر مساعد مقاممعظمرهبری همراه شد و در این یکسالونیم، یکی از پرخبرترین حوزهها برای رسانههای داخلی و خارجی بهشمار رفته است. چه در ایامی که مذاکرات در حال برگزاری است و چه در هفتههایی که تیمهای مذاکرهکننده در پایتختها به سر میبرند، روزی نیست که خبر، گفتوگو یا گزارشی در اینباره در ایران و جهان منتشر نشود. اما با وجود حضور خبرنگاران رسانه عمومی همراه تیم مذاکرهکننده و دسترسی بهتر آنان به مسئولان در برنامههای زنده و گفتوگوهای خبری، همچنان کمیت «فضاسازی» صحیح خبری «لنگ» است. این مسئله در مذاکرات اخیر «سوئیس»، بهدلیل تقارن با نوروز و تعطیلی روزنامهها و مجلات، بیش از پیش خود را نشان داد. ارائه تحلیل با حضور دیدگاههای مختلف درون نظام و کارشناسان شاخص میتوانست کیفیت اطلاعرسانی شبکههای سیما را افزایش دهد. چرا نباید از سیروس ناصری، پیروز حسینی، صادق خرازی، ناصر هادیان و امیرحسین زمانینیا بهعنوان دیپلماتهای شناختهشده نظام در این برنامهها استفاده شود؟ در شرایطی که مذاکرات در حال انجام است و با توجه به شیوه بیان مشهور دیپلماتها، خبر قطعی از فرجام آن در دست نیست، همان کاری که روزنامهها و رسانههای مستقل انجام میدهند، میتواند با کیفیت و سطح مخاطب بیشتر در صداوسیما هم ارائه شود. در سوی مقابل کارشناسانی که از آنها نام برده شد، میشد از ابراهیم متقی، ابومحمد عسگرخانی و حسن بهشتیپور استفاده کرد. حتی علی لاریجانی بهعنوان چهرهای که راهبری مذاکرات را در چنددوره برعهده داشته و چهرهای مورد اعتماد برای مجموعه نظام بهشمار میرود، علیاکبر ولایتی و سایر کارشناسان و دیپلماتهای گذشته و حال نظام هم، میتوانستند در روزهای پایانی مذاکرات از سوی این رسانه دعوت شوند. روزنامهنگاران و نویسندگان مطبوعاتی با سابقه در حوزه دیپلماسی و هستهای نیز در همه جای دنیا بهعنوان کارشناس، ارتباط تصویری با شبکههای مختلف برقرار میکنند اما در ایران، حتی از روزنامهنگاران همسو با گرایش سیاسی تلویزیون کمتر استفاده میشود چه رسد به روزنامهنگاران غیرهمسو. تاکید بر «کلیشه» همچنان در قاب شیشهای تلویزیون به چشم میخورد. در شامگاه 13فروردین - در شرایطی که پس از هشتروز مذاکره از پنجم فروردین و فرازوفرودهای آن، صدور بیانیه پایانی قطعی شده بود- شبکه خبر با اقدامی قابل تحسین، به سبک همه شبکههای جهانی، برنامههای عادی خود را قطع کرده و سهونیمساعت برنامه زنده درباره توافق را تدارک دید. حسن عابدینی، مدیرکل پیشین اخبار شبکه العالم و از کارشناس- مجریان صداوسیما به همراه نوذر شفیعی، عضو کمیسیون امنیت ملی و سیاست خارجی مجلس و از استادان دانشگاه در رشته علوم سیاسی، میهمان برنامه بودند. اما اتفاقی کمنظیر، پس از قرائت بیانیه از سوی ظریف و موگرینی روی داد؛ مجری بلافاصله اعلام کرد سخنرانی باراک اوباما، رئیسجمهور ایالاتمتحده بهصورت زنده پخش میشود و قسمت اعظم آن پوشش خبری داده شد. پس از آن بود که علاءالدین بروجردی، رئیس کمیسیون امنیت ملی و سیاست خارجی مجلس، کاظم سجادپور از دیپلماتهای باسابقه وزارت خارجه و استاد دانشگاه و حسن بهشتیپور از کارشناسان سیاست خارجی روی خط آمدند. تا اینجای کار، تلاش شده بود که به استانداردهای شبکههای خبری جهانی نزدیک شوند اما بازهم کمدقتی رسانهعمومی کار دست آنها داد و نوع ترجمه، خبرساز شد. نوذر شفیعی از تفاوت متن قرائتشده توسط موگرینی با متن دکتر ظریف سخن گفت اما سجادپور و بهشتیپور، تفاوت را رد کردند؛ امری که در روزهای آینده مورد اعتراض عباس عراقچی و ظریف واقع شد. مسئله آنجا بود که به عمد یا سهو در بخشهایی از ترجمه اشتباههایی صورت گرفت اما انتظار میرفت این اشتباهها اصلاح شود، ولی نه تنها چنین نشد، بلکه دستاویز تخریب تیم هستهای ایران نیز قرار گرفت. پس از آن در یکی از بخشهای خبری شبکه اول، مجری از کارشناس برنامه با استناد به همین عبارت ترجمه اشتباه از سخنان موگرینی، دلیل تناقض در سخنان او و ظریف را پرسید. کاظم سجادپور که در استودیو حضور داشت در پاسخ به این سوال ضمن انتقاد از طرح گزینشی سخنان مقامات خارجی، تاکید کرد او به وزیر خارجه ایران اعتماد دارد و صحبتهای وی را صحیح میداند. علاوهبر این در بخش گفتوگوی ویژه بخش خبری ساعت 22:30 شبکهدو جمعهشب نیز مجری برنامه با استناد به ترجمه اشتباه شبکه خبر صداوسیما از سخنان فدریکو موگرینی، مسوول سیاست خارجی اتحادیه اروپا، درباره گفتهشدن عبارت «در صورت لزوم» برای صدور قطعنامه سازمانملل و لغو تحریمهای سازمانملل، از عباس عراقچی معاون وزیر خارجه و مقام ارشد تیم مذاکرهکننده سوال کرد و او نیز تاکید کرد چنین چیزی صحت ندارد. ارگان دولت- روزنامه ایران- در واکنش به این اتفاقات در نخستین شماره خود در سال94 نوشت:«نحوه پوشش خبری مذاکره هستهای توسط صداوسیما انتقادبرانگیز شد. درحالی که شبکههای خبری مهم جهان و منطقه، اطلاعرسانی لحظهبهلحظه مذاکرات هستهای را در دستور کار خود قرار داده بودند و متناسب با اهداف خویش، از فضاسازیهای غیرواقعی خودداری نمیکردند، رسانه ملی کشورمان در جریان مذاکره هشت روزه «لوزان»، توجهی متناسب با اهمیت این مذاکرات نداشت و مطالبات مخاطبان مشتاق، برای اطلاع بهنگام و کامل از فراز و فرود این مذاکرات حساس را برآورده نکرد و به پخش برنامههای عادی خود مانند فیلم سینمایی، سریال، مستند و... ادامه داد. اما در روز پایانی مذاکرات، «شبکه خبر» در کنار پخش نشست خبری پایانی مذاکرات، در اقدامی بیسابقه، سخنان رئیسجمهوری آمریکا را با ترجمه پخش زنده کرد. این درحالی است که بخش عمده سخنان اوباما، مصرف داخلی داشت و با هدف اقناع جمهوریخواهان و لابی صهیونیست، بیان شد و طبیعی است اشکال بزرگ دیگر در ترجمه بیانیه نهایی لوزان بروز کرد، بهدلیل ضعف مترجم، کارشناسان حاضر در میزگرد صداوسیما که اغلب از منتقدان دیپلماسی اعتدال بودند، مدعی شدند که متن خانم موگرینی با ظریف متفاوت است که البته حسن بهشتیپور با تذکر در مورد برداشت نادرست تلویزیون این ایراد را رفع کرد.» سپس نوبت عباس عراقچی بود که در گفتوگوی خبری جمعهشب شبکه2، از این رویکرد انتقاد کند: «آمریکاییها در توافقات لوزان نیز اینکار را کردند و این طبیعی است که آنان در جهت اهدافشان چنین اقدامی کنند. این ما هستیم که باید به دستاوردهای خود در مذاکرات توجه کنیم و نباید اسیر تبلیغات طرف مقابل شویم و فکتشیت برای ما ملاک نیست. برخی دوستان در صداوسیما، بعد از قرائت متن از سوی دکتر ظریف پس از مذاکرات لوزان، در اصالت ترجمه تشکیک کردند که آیا متن آقای ظریف همان متن خانم موگرینی است؟ این اتفاق باعث تعجب ما شد. وقتی متنی به دوزبان ارائه شود، اینگونه نیست که طرفین مقابل ما نسبت به آن بیتوجه باشند و آنان نیز مترجمهایی دارند. ما نیز با جابهجایی ترجمه، اعتبار خود را نزد طرفین مذاکرهکننده و مردم، خدشهدار نخواهیم کرد. دلم میخواهد مردم به ما اعتماد کنند تا طرفهای مقابل. طرف آمریکایی قابل اعتماد نیست و نباید به متن «فکتشیت» آمریکایی یا مصاحبه طرف آمریکایی بیشتر از طرف خودی اعتماد کنیم.» شنبهشب نیز محمدجواد ظریف در برنامه نگاهیک، به این شبهه پاسخ داد. توقع این بود که این برنامه مهم که قرار بود بهطور زنده، به پاسخهای وزیر خارجه به شبهات منتقدان بیانیه لوزان اختصاص یابد با همان مجری برگزار شد که با همه وزرا در همه مباحث تخصصی! وارد مجادله میشود. فقدان مجری- کارشناس یا استفاده از خبرنگاران شاخص مطبوعات برای اجرای برنامهها- که امری متداول در دنیاست - از جمله آسیبهای این برنامه است که در برنامه شنبهشب نیز خود را نشان داد و ظریف بهدلیل سوالات مجری، ناگزیر از ورود به حوزههایی شد که به گفته خودش میتواند به ادامه مذاکرات لطمه بزند. او به شبهه تفاوت متنها نیز پاسخ داد: «در همین متنی که خانم موگرینی و من خواندیم باید توضیحاتی بدهم چراکه متاسفانه در صداوسیما یکی، دونفر حرفهایی زدند که خوب نبود. برای نمونه آقای دکتر نوذر شفیعی که از دوستان و همکاران دانشگاهی من است اظهارنظرهایی داشت و من به وی گفتم که چرا شما گفتید متن موگرینی با متنی که من خواندم فرق میکند که شفیعی در جواب من گفت من متن خانم موگرینی را به انگلیسی گوش نکردم و مترجم همزمان داشت ترجمه میکرد. متن من و خانم موگرینی حدود دوساعت قبل از مصاحبه مطبوعاتی به انگلیسی آماده شد و متن مذاکرهشده بود و این متن حقوقی نیست بلکه بیانیه مطبوعاتی است. این بیانیه بین خود ما تدوین و چند دوره هم مذاکره شد و باید ششکشور میدیدند و باید چند جملهاش عوض میشد و این روال را که طی کردیم ما متنی را دست همکارانمان دادیم که ترجمه کنند. من به همکارانم گفتم بالاخره این ترجمه، ترجمهای است که هر دو متن خوانده میشود و باید مطمئن شوید که ما عین همان ترجمه را میکنیم و همکارانم عین آن را ترجمه کردند. ما به جلسه وزرا رفتیم و همه، متن انگلیسی را دیده بودند و میخواستیم آن را نهایی کنیم اما من با آقای عراقچی دوباره متن را نگاه کردیم تا یکوقت از متن اصلی کم و زیادی نداشته باشد و وقتی مطمئن شدیم نیمساعت از جلسه وزرا گذشته بود و وزرا در محل کنفرانس مطبوعاتی منتظر ما بودند که بتوانیم یک ترجمه دقیق تهیه کنیم. صداوسیما از مترجم همزمان استفاده میکند و مترجم هر قدر هم که قوی باشد 50درصد متن را میتواند ترجمه کند و مشکل ترجمه همزمان همین است. برخی به من خرده میگیرند که چرا به انگلیسی مذاکره میکنم درحالیکه اگر من به فارسی مذاکره کنم کسی که ترجمه میکند حتی 50درصد مفاهیمی را که میخواهم بگویم نمیتواند به طرف مقابل منتقل کند. در ترجمه رسم است که میگویند بهترین مترجم همزمان حداکثر 70 درصد مطالب را منتقل میکند. متنی که دوستان ما تهیه کردند عین ترجمه است و آقای کری، فابیوس، اشتان مایر و دو نماینده چین و روسیه در صف اول نشسته بودند و برای مثال کری، سخنگوی فارسیزبان دارد و هیچکس نگفت ترجمه ما ایراد دارد. ای مردم بدانید که آنقدر به نمایندگان شما اطمینان دارند که نمیگویند میخواهیم ترجمه شما را چک کنیم اما برخی دوستان ما اینجا گفتند که ترجمه غلط است.» راهحل چیست؟ در ایران نبود شبکههای ماهوارهای خصوصی دست فعالان حوزه رسانه را در فضای تصویری کاملا بسته است. درعینحال میشد بلافاصله پس از بیانیه لوزان، مقامات رسمی ایران با برگزاری نشست خبری یا در صورت عدم دسترسی به خبرنگاران در تعطیلات نوروز، حداقل با یک گفتوگوی تلویزیونی عطش دریافت تحلیل از سوی جامعه را فرونشانند و کاستیهای رسانه عمومی در انتقال این مفاهیم به جامعه را تا حدی پوشش دهند. این اتفاق نیز رخ نداد. با توجه به شیوه مرسوم صداوسیما و موردیبودن تغییرات در آن، بهنظر میرسد همچنان این رسانههای مستقل هستند که باید با گسترش «دست به دست» شدن مطالب خود در شبکههای اجتماعی و فضای مجازی، جور کاستیهای این حوزه را بکشند تا فضایی فراهم شود که با سازوکاری شبیه دریافت مجوز نشریات، تاسیس شبکههای ماهوارهای برای رقابت سازنده با رسانههای جهانی، در ایران نیز ممکن شود.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.