نگاهی کوتاه به انواع روشهای تولید باران مصنوعی
بر فراز ابرهای پشتهای
محمدرضا گلزار
بشر از ابتدای حضور در عرصه جهان ناچار بود که خود را با وضعیت محیط اطراف هماهنگ و سازگار کند و اگر کسی در تلاش برای این سازگاری ناموفق بود، سرنوشت خوشایندی نمییافت، اما پس از آنکه تجربههایی به دست آورد و توانست تا حدودی با محیط پیرامون خود آشنا شود، تصمیم گرفت بهجای آنکه خود را با محیط سازگار کند، وضعیت و شرایط نامساعد زیستمحیطی اطراف خود را تغییر دهد و به دلخواه خود درآورد. در همین مسیر بود که کشاورزی را آموخت و توانست حیوانات را اهلی کند اما دشواریهای بسیار دیگری همچنان حلنشده باقی مانده بود. پیشبینی وضعیت آبوهوایی و تغییر آن در صورت امکان، یکی از بزرگترین رویاهای بشر در طول تاریخ بود. تلاش مصریان باستان برای پیشبینی طغیان رود نیل و مهار آن، هیچگاه از ذهن تاریخ پاک نمیشود. پیشبینی وضعیت آب و هوا و همچنین دستکاری در وضعیت آن (همانند وادارکردن ابرها برای باریدن) یکی دیگر از این رویاها بود. بشر اگرچه در طول تاریخ توانست به پیشرفتهای قابلتوجهی نیز دست یابد، اما ماهیت متغیر هوا و ویژگیهای دینامیکی آن چیزی نبود که بتوان به آسانی بر آن چیره شد، بهویژه آنکه عدم شناخت و ارزیابی ناکافی انسان در این زمینه، مزید بر علت شده بود و به همین دلیل نتوانست در تعدیل پدیدههای نامساعد جوی به موفقیتهای چندانی دست یابد. این رویا در نیمه دوم قرن بیستم عملی شد و بشر توانست راههای عملی برای بارانزایی ابرها بیابد. تولید باران مصنوعی تولید باران با استفاده از هر عمل مصنوعی که با تحریک و تغییر در فرآیندهای درونی ابر همراه باشد، باروری ابر نامیده میشود. معمولا باروری ابرها با اضافهکردن موادی خاص بهنام عاملهای باروری انجام میشود. مهمترین هدف برای باروری ابرها، افزایش میزان بارش، جلوگیری از بروز بلایای طبیعی از قبیل سیل، تگرگ، رعدوبرق، انتقال زمانی و مکانی بارش، زدودن مه مزاحم، تعدیل آبوهوا، تولید برف در ارتفاعات و... است. هماکنون حدود 40 کشور جهان، برنامههایی را برای باروری ابرها انجام میدهند. جو زمین همیشه حاوی مقادیر متغیری از بخار آب است. مقدار این بخار آب، رابطه مستقیمی با دمای هوا دارد. در دماهای بالاتر، جو ظرفیت بیشتری برای پذیرش و حمل آب دارد و هرچه دما کمتر شود این ظرفیت نیز کاهش مییابد به نحوی که در دماهای پایینتر میزان بخارآب موجود در هوا بیش از مقدار آن در حالت اشباع میشود، در نتیجه ذرات اضافی بخارآب، کمکم به یکدیگر متصل شده و قطرههای کوچک آب را به وجود میآورند و از بقیه توده هوا جدا میشوند. در این حالت چند ذره بخار آب به یکدیگر متصل شده و هستههایی را پدید میآورند که موجب شکلگیری قطرههای بزرگ باران میشود. در این حالت میتوان گفت بخار آب موجود در هوا در اثر پدیده میعان، به قطرههای کوچک آب تبدیل شده است. همه ما، ابرهایی را که مقدار زیادی قطرههای باران با خود داشته باشند و آماده بارش باشند، به شکل ابرهای متراکم و سیاهرنگ میشناسیم. بهترین روش برای بارورکردن ابرها و ایجاد شرایطی برای بارش بهتر و بیشتر، تقلید از همان فرآیندهای طبیعی است که در ابرها مشاهده میشود. در این روش موادی را به ابرهای آماده بارش اضافه میکنند تا تعداد زیادی هستههای میعان در ابر پدید آید. موادی که برای تشکیل هستههای میعان به ابر اضافه میکنند، عامل بارور کننده نام دارد. عامل بارورکننده ابرها برحسب دمای ابر تفاوت دارد. در ابرهای سرد (که دمای ابر زیر صفردرجه است)، از یخ خشک (کربندیاکسید جامد) و یدید نقره و در ابرهای گرم (که دمای ابر بالای صفر درجه است)، از قطرات آب و نمک طعام استفاده میشود. روشهای باروری ابرها برای باروری ابر از دوروش مختلف هوایی و زمینی استفاده میشود. روش هوایی، بیشتر برای فصل تابستان مناسب است که خود به سهطریق باروری در پایه ابر، باروری درون ابر و باروری تاج ابر صورت میگیرد. در مناطق کوهستانی، درفصل زمستان هم میتوان از روش باروری زمینی استفاده کرد. در روش هوایی، مواد لازم برای تولید هستههای میعان را با استفاده از هواپیما به ابر تزریق میکنند. حدود 45دقیقه بعد از شلیک گلولههای حامل یدید نقره توسط هواپیما یا راکت به درون ابر (در صورت فراهم بودن دیگر عوامل و شرایط)، ابر شروع به باریدن میکند. در نظر داشته باشید که در این مدت، ابر از مکانی که عوامل باروری به آن تزریق شده بود، فاصله میگیرد. به همین دلیل مکان تزریق این مواد باید به دقت انتخاب شود تا باران در همان محل مورد نیاز ببارد. در ایران از دوروش برای بارور کردن ابرها استفاده میشود که یکی روش باروری قله ابر و دیگری باروری درون ابر است. برای باروری قله ابر از گلولههای پرتابی یدید نقره استفاده میکنند، چون هنگام اجرای عملیات، میتوان ابر و محل مناسب آن را دید و عامل باروری، سریعتر و با دقت بیشتر به ابر تزریق میشود. روش دیگر در کشورمان، تزریق افقی نیتروژن مایع است. گلولههای یدیدنقره پرتابشده، هستههای یخ مصنوعی را وارد منطقه فوق سرد ابری میکنند و نیتروژن مایع با ایجاد سرمایش شدید در ابر، هستههای یخی تولید میکند. ملاحظاتی درباره باروری ابرها در هر عملیات باروری، از مقدار ناچیزی یدیدنقره یا دیگر عوامل هستهساز و باروری استفاده میشود. در سالهای گذشته، شک و تردیدهایی در مورد احتمال آسیبزدن این مواد به محیطزیست و تهدید سلامتی انسانها و جانداران مطرح شده است. البته تحقیقاتی که تاکنون در نقاط مختلف دنیا انجام شده، هیچگونه عوارض زیستمحیطی را نشان ندادهاست. مهمترین دلیل آن هم کم و ناچیزبودن موادی است که در این روشها استفاده میشود. در روش استفاده از نیتروژن مایع هم هیچگونه نگرانی وجود ندارد؛ چون نیتروژن پس از انتشار در هوا، بهسرعت به گاز نیتروژن تبدیل میشود که یکی از اجزای طبیعی هوا بوده و بدیهی است که هیچگونه آلودگی ایجاد نمیکند.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.