مدیر مرکز ملی تحقیقات و مطالعات باروری ابرها در گفتوگو با «شرق»:
فعالیت ما تولید بارش نیست، بلکه تشدید بارش است
گروه علم: ایران در منطقه خشک و کمباران جهان قرار دارد. گویا هرقدر خورشید بیدریغ به این خطه میتابد، ابرها با این کویر تفتیده نامهربان هستند. ابرها میآیند و بیهیچ نگاهی به زیر پای خود، میگذرند. خشکسالیهای پیاپی چندسال اخیر هم امان مردم را بریده است. زمزمه آغاز فعالیتهای مرکز ملی تحقیقات و مطالعات باروری ابرها روزنههای امیدی به روی مردم گشوده بود، اما گویا مردم بیش از تواناییهای این مرکز به آن دلبسته بودند، چرا که خیلی زود از آن ناامید شدند. برخی گفتند فعالیتهای این مرکز برای محیطزیست زیانآور است و دیگری گفته بازدهی ندارد و کارشان دورریختن پول است. برای آشنایی با چندوچون کار این مرکز با «محمدمهدی جوادیانزاده»، مدیر مرکز ملی تحقیقات و مطالعات باروری ابرها گفتوگو کردیم. وی که درحالحاضر دانشجوی دکترای مدیریت منابع آب در دانشگاه خواجهنصیرالدین طوسی است، از سال1388 تاکنون بهعنوان مدیر این مرکز، مشغول به کار است. «جوادیانزاده» دوره کارشناسی عمران را در دانشگاه صنعتی آب و برق (که هماکنون جزو پردیس دانشگاه شهیدبهشتی است) خوانده و فوقلیسانس مهندسی عمران، با گرایش مدیریت منابع آب را در دانشگاه خواجهنصیرالدین طوسی گذرانده است.
شما هماکنون هم دانشجوی دکترا و هم مدیر مرکز تحقیقات و مطالعات باروری ابرها هستید. تصدی این دوشغل، منع قانونی ندارد یا در کار هم اخلالی ایجاد نمیکنند؟ یا از بازدهی کارها نمیکاهد؟ نه، زیرا من هماکنون درحال کارکردن در مورد تز دکترای خودم هستم و تز دکترای من نیز در راستای فعالیتهای این مرکز تعریف شده است. من در مورد مدلهایی در مورد حوضه آبریز تحقیق میکنم. این مدلها برآورد میکنند چه مقدار از بارش یک منطقه، به جریان خروجی حوضه تبدیل میشود. اتفاقا یکی از بحثهای اصلی ما در زمینه باروری آبها نیز همین موضوع است. اگر ما بتوانیم میزان بارش در اثر باروری ابرها و میزان روانآب حاصل از آن را به دست بیاوریم، میتوانیم راندمان یا بازدهی خالص کار خود را به دست آوریم. خلاصه اینکه موضوع تز دکترای من نیز در زمینه فعالیتهای این مرکز است و میتوان از دستاوردهای آن در همین مرکز تحقیقاتی استفاده کرد. معمولا سازمانها و مراکزی که فقط یک شعبه داشته باشند، در تهران مستقر هستند. چطور شد که مرکز شما در شهرستان یزد تاسیس شد؟ چندموضوع در این تصمیمگیری نقش داشت. مرکز ما در اواخر دوره ریاستجمهوری آیتاللههاشمیرفسنجانی افتتاح شد. اگر حضور ذهن داشته باشید، میتوانید به یاد بیاورید که در آن دوران موضوع تمرکززدایی از تهران مطرح بود و میخواستند بهجای تمرکز همه سازمانها و مراکز مختلف در شهر تهران، آنها را در سطح استانها و شهرستانها توزیع کنند. مرکز ملی تحقیقات و مطالعات باروری ابرها نیز که در ابتدا قرار بود در زمینه بارانزایی در منطقه فلات مرکزی ایران فعالیت کند، در یزد دایر شد. همانطور که میدانید، استان یزد از لحاظ میزان بارش بسیار فقیر است و به این بارانزاییها نیاز شدید دارد. البته خود شهر یزد هم در مرکز فلات مرکزی ایران قرار دارد و مرکز جغرافیایی محسوب میشود. بعد از انقلاب تعدادی از تجهیزات مربوط به باروری ابرها را در ارتفاعات شیرکوه استان یزد مستقر کرده بودند و تجربههای اجرایی در این زمینه هم در استان یزد وجود داشت. مهندس «زنگنه» که در آن زمان وزیر نیرو بود، تشخیص داد این مرکز در استان یزد باشد. الان هم اگر دقت کنیم، میبینیم انتخاب درست و بجایی بود چون این طرح گسترش پیدا کرده و هماکنون در کل کشور خدماترسانی میکند. ما دوهواپیما در اختیار داریم که با توجه به مرکزیت جغرافیایی یزد، ما با همین دوهواپیما هم میتوانیم به کل کشور خدماترسانی کنیم. ساختار اداری مرکز شما به چه صورتی است؟ ما زیرمجموعه موسسه تحقیقات آب هستیم. این مجموعه به شکل هیاتامنایی در وزارت نیرو اداره میشود. مرکز در چه سالی تاسیس شد و کارشناسان در چه رشتههایی تحصیل کردهاند؟ مرکز ملی تحقیقات و مطالعات باروری ابرها در سال1375 تاسیس شد. این مرکز هماکنون حدود 40نفر پرسنل دارد که کارشناسان آن عمدتا در رشتههایی مانند هواشناسی تحصیل کردهاند. فارغالتحصیلان رشتههای دیگر هم مانند مکانیک و محیطزیست هم در این مجموعه مشغول به کارند زیرا حوزه فعالیتهای ما در اینجا تا حدود زیادی بینرشتهای است و برای آنکه کار ما بیشترین بازدهی را داشته باشد، باید از همه تخصصهای مرتبط با این موضوع استفاده کنیم. مرکز شما به غیر از حقوقی که به پرسنل میدهد، دیگر چه هزینههایی دارد؟ ما یک مرکز تحقیقاتی کوچک هستیم و هزینه چندانی نداریم. مهمترین هزینه ما، هزینه اجاره هواپیماست. این هواپیماها متعلق به یک شرکت خصوصی به نام صافات است. از همان ابتدای تاسیس این مرکز، این شرکت انتخاب شد تا هواپیماهایی خریداری و تجهیزات لازم را روی آن نصب کند. ما هرسال هم با این شرکت قرارداد میبندیم که هزینه سالانه قراردادهای ما حدود پنج تا ششمیلیاردتومان است. از آنجا که شما همیشه از هواپیماها استفاده میکنید، امکان ندارد هواپیمایی بخرید که در تملک شما باشد تا از هزینهها کم شود؟ همانگونه که اطلاع دارید، سیاستهای کلی در گذشته و زمان حال این است که دولت کوچکتر شود و خود را از اینگونه فعالیتها آزاد کند و کارهای اجرایی را تا حد امکان به شرکتهای خصوصی واگذار کند. در حقیقت اگر وزارت نیرو میخواست در زمینه نگهداری و استفاده از هواپیما فعالیت کند، ابتدا میبایست یک شرکت هواپیمایی تاسیس میکرد تا بتواند در این زمینه فعالیت کند. همانطور که گفتم، این موضوع با سیاستهای کوچکسازی دولت همخوانی نداشت. الان هم که میخواهیم فعالیتهای خود را گسترش دهیم، بازهم چنین سیاستهایی را دنبال میکنیم. حداکثر کاری هم که بکنیم، این است که هواپیما را وزارت نیرو بخرد و در اختیار وزارت نیرو باشد اما کار بهرهبرداری از آن را به یک شرکت هواپیمایی بسپارد تا خودش درگیر این موضوع نشود زیرا حوزه هوانوردی بسیار پیچیده است و به سازمانهای عریض و طویلی نیاز دارد. چه مواردی در قراردادهای شما ذکر میشود که در کنار استفاده از هواپیما اخلالی ایجاد نشود. معمولا قراردادهایی که ما میبندیم، یکساله است. در این مدت هواپیما کاملا در اختیار ماست و چه از این هواپیما استفاده کنیم و چه استفاده نکنیم، این هواپیما در اختیار ما است. به بیان سادهتر ما به اندازه 50ساعت پرواز در ماه، به آنها اجاره میدهیم اما هواپیما در تمام مدت در اختیار ما است. هواپیما هم در این مدت هیچ پرواز دیگری غیر از پروازهای ما انجام نمیدهد. شما چگونه تشخیص میدهید یک توده ابر برای بارندگی مناسب است یا نه و آیا میتوان آن را بارور کرد یا خیر؟ ما در مرکز ملی مطالعات باروری ابرها، بخشی به نام پیشبینی داریم. تعدادی از همکاران ما در این بخش فعال هستند و جالب است بدانید در همین تعطیلات نوروز که بسیاری از ما در کنار خانوادههای خود بودیم، این عزیزان در محل کار خود حضور داشتند. این کارشناسان در مرحله اول با مراجعه به سایتهای بینالمللی که پیشبینیهای هواشناسی ارایه میدهند یا سازمان هواشناسی کشور، اطلاعات اولیه را کسب میکنند و درمییابند چه سامانههایی در حال حرکت به طرف کشور هستند. پس از آن نوبت به استفاده از ماهوارههای هواشناسی میرسد. ما سهایستگاه ماهواره داریم که با استفاده از آنها میتوانیم اطلاعات تکمیلی و دقیقتری از این سامانهها به دست آوریم. این ماهوارهها هر یکربع، تصویری از سامانهها را برایمان میفرستند. ما با بررسی این تصویرها اطلاعات بسیاری را بهدست میآوریم، مثلا متوجه میشویم ابعاد این سامانه چقدر است، به کدام سمت میرود، با چه سرعتی حرکت میکند و... . حال اگر منطقهای که میخواهیم باروری ابرها را در آن انجام دهیم، تحت پوشش رادار هواشناسی باشد، (برای مثال منطقه آذربایجانشرقی و غربی تحت پوشش رادار سهند سازمان هواشناسی است)، رادار میتواند اطلاعات دقیقتری را نسبت به ماهواره در اختیار ما قرار دهد؛ اطلاعاتی مثل ضخامت توده یا میزان رطوبت آن، سرعت دقیق آن و... . براساس اطلاعاتی که بهدست آمد، مشخص میشود عملیات باروری ابرها در چه لحظهای، چه مکانی و در چه شرایطی باید انجام شود. در این حالت دستور باروری ابرها صادر میشود. کار باروری ابرها به چه صورتی انجام میشود؟ بخش دیگری که در اینجا نقش دارد، بخش عملیات پروازی است. بخش عملیات پروازی ما دوگروه چهارنفره دارد که هر گروه شامل رهبر عملیات، کارشناس هواشناسی، اپراتور شلیک و کارشناس تجهیزات است. یکگروه چهارنفره سوار یک هواپیما و گروه چهارنفره دوم سوار هواپیمای دیگر میشوند و عملیات باروری ابرها را انجام میدهند. کار اعزام و هدایت این هواپیماها بر اساس دادههای حاصل از ماهواره و رادار صورت میگیرد تا عملیات باروری ابرها به دقت انجام شود. تصمیمگیری برای اینکه ابر خاصی بارور شود، برعهده خودتان است یا با هماهنگی سازمان و نهاد دیگری به این نتیجه میرسید که عملیات باروری یک ابر خاص را انجام دهید؟ ما برای اینکه در زمینه باروری ابرها، در منطقهای خاص فعالیت کنیم، از قبل با استانها هماهنگ میکنیم، اما پس از آن، دیگر تصمیمگیری برای باروری ابرهای خاص برعهده خودمان است. برای اینکه تصمیم بگیریم ابر خاصی را بارور کنیم، باید به چه عواملی توجه کنیم؟ اینگونه نیست که هر ابری قابلیت بارورشدن را داشته باشد، بلکه باید دارای ویژگیهای مشخصی باشد یعنی ضخامت مشخصی داشته باشد، در ارتفاع مناسبی باشد (چون هواپیماهای ما نمیتوانند در هر ارتفاعی پرواز کنند)، ابر باید رطوبت کافی داشته باشد، سرعت حرکت ابر هم نباید خیلی زیاد باشد. درجه حرارت ابر هم نباید خیلی کم یا خیلی زیاد باشد. آیا ارگان یا نهاد خاصی روی فعالیتهای شما نظارت میکند؟ ما زیرمجموعه موسسه تحقیقات آب هستیم و زیرنظر وزارت نیرو فعالیت میکنیم. با توجه به اینکه باروری ابرها فقط در شرایط خاصی به نتیجه مطلوب میرسد، برخی در مورد کارایی این روشها اظهار تردید میکنند و معتقدند سازمانی شبیه پلیس آب باید روی فعالیتهای چنین سازمانهایی نظارت کند. تا جایی که من میدانم، پلیس آب در زمینه بهرهبرداری از منابع آب فعالیت میکند، نه در زمینه روشهای تامین آب. همانطور که میدانید، کشور آمریکا در زمینه باروری ابرها بسیار فعال و اولین کشوری است که فعالیتهایش را در این زمینه شروع کرد. براساس گزارش سازمانهای جهانی در سال2013، عملیات باروری ابرها بهطور مستمر در 9ایالت آمریکا انجام میشد. این عملیات در برخی از ایالتها سابقه 40ساله دارد. پس میبینیم این عملیات نتیجهبخش بوده است. پیش از این، ما مطالعات مربوط به امکان باروری ابرها را به شکل موضعی و محلی و برای هر استانی که از ما درخواست میکرد، انجام میدادیم اما با توجه به دستاوردهای قابلتوجه این مرکز، در چندسال اخیر، تفاهمنامهای با سازمان هواشناسی امضا شده تا مطالعات امکانسنجی باروری ابرها را با همکاری پژوهشکده سازمان هواشناسی و برای کل کشور انجام دهیم. در زمینه فعالیتهای شما انتقادهایی هم مطرح شده است. برای مثال برخی گفتند برخلاف تصور، در اثر فعالیتهای شما از میزان بارندگیها کم شده است و درنهایت هم مردم برخی مناطق به مسوولان نامه نوشتند و خواستار توقف فعالیتهای شما شدند. موضوعی که شما اشاره میکنید، مربوط به برخی از روستاهای شیرکوه استان یزد است. این روستاها در مسیر حرکت هواپیما قرار دارند. برخی از ساکنان این مناطق گمان میکنند هر پروازی که انجام میشود، مربوط به این منطقه است و با توجه به کمبود بارشها، مردم منطقه بر این باور هستند که فعالیتهای ما تاثیری در افزایش بارش در این منطقه نداشته است در حالیکه بسیاری از پروازهای ما برای عملیات در استانهای دیگر انجام میشود، برای مثال ما امسال در برخی از استانهای مجاور مانند استان اصفهان، فارس، کهگیلویهوبویراحمد و چهارمحالوبختیاری هم عملیاتی را انجام دادیم. این در حالی است که بسیاری از استانهای دیگر نیز بهشدت متقاضی این هستند که ما در آن مناطق هم عملیات باروری ابرها را انجام دهیم. با توجه به اینکه هزینههای مرکز شما زیاد است، برخی بر این باورند که در مجموع بهرهوری مرکز شما پایین است، به بیان دیگر به میزان هزینههای انجامشده، مفید نبوده است. در مدت 20سالی که از فعالیت این مرکز گذشته، در مجموع 20میلیاردتومان هزینه شده است. ما هر سال مبلغ صرفشده در مرکز را بر میزان افزایش باران تقسیم میکنیم تا ببینیم هزینه افزایش هرمترمکعب باران چقدر است. بر این اساس قیمت هرمترمکعب افزایش باران حدود 20ریال است که قیمت کمی است. البته در کنار این محاسبه، قیمت آب قابل استحصال را هم بهدست میآوریم چون میدانید همه بارانی که میبارد، قابل استفاده نیست و بخش زیادی از آن هدر میرود و وارد منابع آب نمیشود. هزینه هر مترمکعب آب قابل استحصال هم 200ریال است که این هم بسیار ارزان است. شما پیش از این گفتید هزینه فعالیت سالانه ما پنجمیلیاردتومان است، اما الان میگویید در مدت 15سال ما 20میلیاردتومان هزینه کردیم. در مدت 15سال فعالیت مرکز، ما 10سال عملیات باروری ابرها را انجام دادیم. ما در سالهای اول فقط کارهای مطالعاتی و تحقیقاتی انجام میدادیم و اصلا برنامه برای عملیات نداشتیم مضاف بر اینکه هزینه عملیات در سالهای گذشته بسیار کمتر از امسال بود. هزینه امسال حدود پنجمیلیاردتومان است در حالی که هزینه سال1391 حدود یکونیم تا دومیلیاردتومان بود. برخی از کارشناسان هم مدعی هستند فعالیتهای بارانزایی خطرهایی هم برای محیط زیست دارد. شما چه پاسخی دارید؟ شاید شما به سخنان خانم دکتر «ابتکار» اشاره میکنید. خانم «ابتکار» در مورد برنامهای که در دولت گذشته مطرح شده بود، صحبت کردند که برخی گمان کردند منظور مرکز ملی مطالعات باروری ابرهاست. منظور خانم دکتر «ابتکار» روش باروری ابرها به روش یونیزاسیون بود. در این روش از امواج برای یونیزهکردن ابرها استفاده میشود. برخی بر این باورند که با این روش میتوان میزان بارندگیها را زیاد کرد در حالیکه هیچ سازمانی این روش را تایید نکرده است. خانم «ابتکار» به این طرح انتقاد داشتند. در حالیکه روش کلی برای باروری ابرها را همه سازمانهای مسوول و صاحبنظر در این زمینه تایید کردند. یکبار هم مرکز شما گفته ما ابرها را بارور کردیم که ببارد، اما سازمان هواشناسی گفته خیر، این ابر بارانزا بود و بارندگی آن ربطی به فعالیتهای مرکز شما نداشته است. اولا فعالیت ما تولید بارش نیست، بلکه تشدید بارش است، یعنی اگر ابری نبارد، ما نمیتوانیم آن را وادار کنیم که ببارد اما اگر ابری آمادگی بارش داشته باشد، ما میتوانیم میزان بارش را 10 تا 15درصد افزایش دهیم. هنوز بشر به این فناوری نرسیده است، ابری را که قابلیت بارش ندارد، وادار به بارش کند. بنابراین مطالبی که گفته میشود، نتیجه سوءتفاهمهاست. مدتی پیش یکی از مسوولان عالیرتبه گفته بود کشورهای دیگر برای آنکه ما را تحت فشار قرار دهند، ابرها را بارور میکنند تا در بیابانها ببارد و در نتیجه این ابرها در ایران نبارند و ما دچار کمآبی شویم. از نظر علمی چنین ادعاهایی رد میشود. سازمان جهانی هواشناسی میگوید هنوز بشر به این توانایی نرسیده است که ابر را وادار به بارش کند یا مسیر حرکت ابر یا سامانه را تغییر دهد. سازمان جهانی هواشناسی میگوید رابطه معنیداری وجود ندارد که در اثر بارش در بالادست، از میزان بارش در پاییندست کم شده باشد. البته در هرصورت چنین ادعاهایی باید بر مبنای تحقیقات علمی باشد. مردم در مورد فعالیتهای مرکز شما به طنز میگویند ایران فقط یکبار توانسته ابرها را بارور کند که آنهم به دلیل اشتباه و خطا در محاسبه، ابر در افغانستان باریده است. این موضوع هم از نظر علمی رد میشود. سرعت حرکت ابرها به طور متوسط 40کیلومتر است. البته سرعت سامانه بارشی ممکن است به 80کیلومتر هم برسد. سرعت توفان غافلگیرکننده خرداد پارسال در تهران در سطح زمین 120کیلومتر بود. 35دقیقه تا دوساعت بعد از باروری هم ابر شروع به باریدن میکند. پس با در نظرگرفتن سرعت 80کیلومتر بر ساعت، ابر پیش از بارش حدود 40تا 160کیلومتر از منطقه باروری دور میشود. این مقدار با فاصله هزار و دوهزارکیلومتر بین کشورها فاصله زیادی دارد.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.