|

تقابل آمریکا و روسیه در خاورمیانه

روسیه از گذشته دور به‌دنبال حضور سیاسی فعال در خاورمیانه بوده است اما این آرزو در دوران تزار‌ها با ممانعت انگلیس‌ها و پس از آن به‌دلیل حضور پررنگ آمریکا در منطقه محقق نشد. در دوران جنگ‌سرد به‌مرور روس‌ها آموختند دستیابی به این آرزوی دیرینه با رقابت با کشورهای بانفوذ ممکن نیست به همین‌دلیل با پایان این جنگ تصمیم به همکاری با غرب گرفتند. در دوران جنگ‌سرد، آمریکا و شوروی با توجه به ضعف قدرت‌های بزرگ قرن‌نوزدهم و اوایل قرن‌بیستم، توانستند خود را به‌عنوان دوقدرت بر‌تر نظام بین‌الملل معرفی کنند و دورانی از رقابت و خصومت میان آنها برای گسترش حوزه نفوذ خود در جهان آغاز شد. در این دوران سیاست شوروی در خاورمیانه تحت تاثیر این فضای دوقطبی قرار داشت و سعی می‌کرد با حمایت از متحدان خود در منطقه، حوزه نفوذ آمریکا را کاهش دهد. سیاست‌خارجی شوروی در قبال حامیان منطقه‌ای خود از اواسط دهه۸۰میلادی، بر اثر دگرگونی‌ها و تحولات داخلی ناشی از روی‌کارآمدن «میخائیل گورباچف» آخرین رهبر اتحاد جماهیر شوروی و اجرای برنامه‌های او دستخوش تغییرات زیادی شد چراکه تغییرات داخلی در شوروی، سیاست‌خارجی و روابط آن با کشورهای منطقه خاورمیانه را نیز دچار تحول کرده بود. تغییر مواضع شوروی در بحران کویت و محدودکردن قدرت عراق برای حفظ توازن منطقه‌ای به‌خوبی نشان‌دهنده این مساله بود. شوروی از این پس از هرگونه رویارویی با آمریکا در منطقه خاورمیانه خودداری کرد. با فروپاشی اتحاد جماهیر شوروی این سیاست به کلی تغییر کرد؛ این فروپاشی بر روابط روسیه با کشورهای اسلامی و عربی نیز تاثیر گذاشت و تجزیه امپراتوری شوروی توام با تغییرات اساسی همانند بازگشت سرمایه‌داری به کشور بود. رهبران جدید مشتاق رابطه با غرب بودند و مردم روسیه دهه۹۰میلادی را دهه ازدست‌رفته می‌دانند اگرچه در این دوران روسیه به جهان عرب و اسلام توجه داشت، اما این جایگزینی در حدی نبود که معنای واقع‌گرایی را در سیاست‌خارجی ترسیم کند. با آغاز دوران ریاست‌جمهوری «ولادیمیر پوتین»، سیاست‌های دهه۹۰میلادی روس‌ها کنار گذاشته شد. پوتین بیش از هرچیزی خواهان بازگشت روسیه به جایگاه اصلی خود در روابط بین‌الملل بود. نقطه‌عطف سیاست‌های روسیه در خاورمیانه در این مساله خلاصه می‌شد که مسکو کاملا در تضاد با سیاست‌های آمریکا حرکت می‌کرد. به‌دنبال ارتقای رویکرد اوراسیا‌گرایی در سیاست‌خارجی روسیه از زمان پوتین تاکنون و همچنین تجربه نامطلوب یکجانبه‌گرایی آمریکا در اشغال عراق، از تحرک روسیه در خاورمیانه تا حد زیادی کاسته شد. بنابراین روس‌ها سعی کردند در منطقه یادشده فعالیت‌های خود را روی کشور‌های توسعه‌یافته و افراد قدرتمند متمرکز کنند و در نتیجه گسترش این نگاه روابط با ترکیه، ایران، مصر و اسراییل در دستور کار کرملین قرار گرفت. از طرفی دیگر، با توجه به نیاز بیش از حد صنایع نظامی روسیه به یافتن بازارهای فروش اسلحه، حوزه نفوذ سنتی روسیه در زمان جنگ‌سرد در خاورمیانه اهمیت پیدا کرد و در این رابطه گسترش روابط با الجزایر، لیبی و سوریه اولویت یافت. روسیه فارغ از ایدئولوژی، نسخه‌ای از سیاست آمریکا در منطقه را دنبال کرد و در چندسال اخیر به دنبال ارتباط دوستانه با هر دوطیف درگیر مناقشه یعنی اسراییل و اعراب بوده است. هرچند «سرگئی لاوروف»، وزیر خارجه این کشور می‌گوید: «سیاست روسیه نه طرفدار اعراب و نه طرفدار اسراییل است و فقط تامین اهداف و منافع روسیه را هدف می‌گیرد. حفظ روابط نزدیک و دوستانه با کشورهای عرب و اسراییل هم جزو این منافع است.»

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.