بلوغ توازن قوا در خاورمیانه
جورج فریدمن؛ تحلیلگر بینالملل . ترجمه: آزاد حاجیآقایی
هفته گذشته عربستانسعودی و شورای متشکل از کشورهای سنی عرب به حملاتی علیه شیعیان حوثی یمن دست زدند که تاکنون نیز ادامه یافته است. این حملات هوایی، شیعیان زیادی را هدف قرار داده است که از سوی ایران حمایت میشوند. آنچه این حملات را قابلتوجه جلوه میدهد، عدم حضور ایالاتمتحده است. بهرغم همکاریهای اطلاعاتی آمریکا با این ائتلاف، رهبری این حملات برعهده خود کشورهای عربی است. دراینمیان سه نکته حایزاهمیت هستند: نخست، این امر استراتژی جدید منطقهای ایالاتمتحده را نشان میدهد. واشنگتن درحال عبور از استراتژیای است که از اوایل سال2000 در پیش گرفته بود و آن نیز ارجحیت کاربرد نیروی نظامی در منازعات منطقهای در خاورمیانه بود. این سیاست درحال چرخش به سوی اولویتدادن به قدرتهای منطقهای و مسوولیتپذیریشان در جنگ و ایفای نقش درجه دوم آمریکا در منازعات منطقهای در خاورمیانه است. دوم، عربستانسعودی و کشورهای شورای خلیجفارس پس از سالها خرید تسلیحات پیشرفته اکنون قادر به انجام عملیاتی نسبتا پیچیده حداقل در یمن هستند. این عملیات با سرکوب دفاع هوایی حوثیها آغاز و به حمله به سیستم فرماندهی و کنترلی آنها نیز کشیده شد. این به این معنی است که قدرتهای منطقهای که از مدتها پیش از چرخش مسوولیت از سوی ایالاتمتحده ابراز رضایت میکردند، اکنون خود توانایی حمله به اهداف نظامی را یافتهاند. نکته بسیار مهمتر اینکه، حمله به حوثیان به مثابه نقطه عطفی در جنگ بین شیعه و سنی تلقی میشود. در عراق و سوریه جنگی تمامعیار در جریان است. جنگ تکریت و تصرف این شهر از یکسو و ترکیب پیچیده ارتش عراق که متشکل از گروههای شیعی و گروههای سنی و نیروهای کرد است، سیمای غامضتری به این پیچیدگی داده است. در سوریه نبرد بین حکومت «بشار اسد» رییسجمهوری سوریه- با وجود تفوق علویان بر آن- با گروههای افراطی سنی در جریان است. اما بخشی از سنیها، دروزیها و مسیحیان نیز طرفدار حکومت سوریه هستند. درواقع نباید از یاد برد که تنش نهتنها بین گروههای سنی و شیعه بلکه در درون گروههای شیعی و سنی نیز وجود دارد. در یمن، مبارزه محلی قدرت در میان جناحهای متخاصم به یک مشخصه تبدیل شده و در درون یک منازعه فرقهای به نفع بازیگران منطقهای ارتقا یافته است. از اینرو این منازعه بسیار پیچیدهتر از یک جنگ بین سنی و شیعی است. درعینحال نمیتوان آن را بدون مولفه سنی- شیعی نیز درک کرد. داعش و نبرد در یمن اما بهگونهای پارادوکسیکال، ظهور گروه تروریستی داعش شرایط را تغییر داد. نخست؛ واقعیت این است که داعش نمایندگی تنها بخشی از اجتماع سنیهای عراق بوده و سنیها نیز در عراق اقلیت محسوب میشوند. با درنظرگرفتن استراتژی آمریکا مبنیبر متوقفکردن گسترش نفوذ داعش- حتی اگر انجام چنین کاری نیازمند همکاری با ایران نیز باشد- بدون گسیل نیروی زمینی به این کشور، باید گفت تضعیف داعش بیشتر مدنظر آنان قرار دارد. در این صورت برنده اصلی در عراق بازهم ایران خواهد بود. با دموگرافی متفاوتی، وضعیت مشابهی در سوریه نیز در جریان است. ایران و روسیه به درازای تاریخ از اسد حمایت کردهاند. آمریکا در ابتدا مواضع بسیار خصمانهای نسبت به اسد داشت، اما با توجه به گزینههای فعلی در سوریه، واشنگتن نگرش بیطرفانهای نسبت به دمشق درپیش گرفته است. بدون شک اسد این موضع بیطرفانه آمریکا را بهعنوان گفتوگوی مستقیم واشنگتن با دمشق قلمداد میکند. صرفنظر از نتیجه، ایران دارای ابزارهایی است که میتواند نفوذ این کشور در سوریه را حفظ کند. با نگاهی به موقعیت یمن شاید بتوان درک کرد که چرا عربستانسعودی و کشورهای عضو شورای همکاری خلیجفارس به حمله به یمن دست زدهاند. با توجه به آنچه در امتداد مرزهای شمالی عربستان اتفاق میافتد، ریاض باید امکان پیروزی حوثیها و استقرار یک کشور شیعی را برآورد کند. در خلال بهار عربی چیزی به واژگونی حکومت بحرین نمانده بود. درگام اول قیام بحرین بدین دلیل شکست خورد که عربستانسعودی در این کشور دخالت و اراده خود را بر این کشور تحمیل کرد. عربستانسعودی نشان داد که نسبت به ظهور دولتهای شیعی در شبهجزیره عربستان که با ایران رابطه نزدیکی دارند، بسیار حساس است. نتیجه آن مداخله یکجانبه و سرکوب بود. نتیجه اخلاقی آن نیز روشن است؛ عربستانسعودی از افزایش قدرت ایران وحشتزده میشود و مایل به استفاده از قدرت است. این دقیقا همان چیزی است که اکنون در یمن در جریان است. موقعیت آمریکا دراینمیان آمریکا استراتژی پیچیدهتری را درپیش گرفته است. آمریکا بر حفظ توازن قدرت متمرکز شده است. بههمینعلت است که آمریکا درصدد ارایه اطلاعات و برنامهریزی برای ائتلاف سعودی برآمده است. در عراق، آمریکا با بمباران مواضع داعش از شیعیان حمایت میکند. در سوریه استراتژی آمریکا چنان پیچیده است که هیچگونه توضیح روشنی را برنمیتابد. در این کشور نیز خودداری از مداخله در مقیاس وسیع و تعهد به حفظ توازن قدرت را میتوان مشاهده کرد. آمریکا میتواند از یکسو با ایران از در مخالفت درآمده و از سوی دیگر این کشور را حمایت کند. مساله اصلی همان مسالهای است که چندسال قبل نیز وجود داشت. بهنظر میرسد ایران درحال ایجاد یکحوزه نفوذ در دریای مدیترانه است. اما اینبار این حوزه، یمن را نیز دربرمیگیرد. این امر نیز به نوبه خود از دوجهت شبهجزیره عربستان را با تهدید مواجه میکند. ایرانیها درحال تلاش هستند تا حلقه جدیدی را ایجاد کنند و سعودیها نیز به این سیاست واکنش نشان میدهند؛ اما پرسش مهم اینجاست که آیا حملات هوایی، حوثیها را متوقف میکند؟ عربها درصدد پیداکردن یک راه کمهزینه برای جنگ هستند؛ استراتژیای که در اکثر موارد شکست میخورد. سوال نخست آن است که عربستانسعودی بعد از این اقدامات به چه ترفندی متوسل میشود؟ و دومین سوال اینکه آمریکا چه عکسالعملی خواهد داشت؟ در دکترین فعلی و با درنظرگرفتن سیاست پاندولی آمریکا، واشنگتن باید توازنی بین ایران و عربستانسعودی ایجاد کند. پس با در پیشگرفتن چنین دکترینی از سوی کاخ سفید، واشنگتن نمیتواند در نبرد زمینی در مقیاسی وسیع درگیر شود. نقش ترکیه ترکیه در این میان نسبتا ساکت است؛ اما این سکوت برای این کشور بسیار حیاتی است. آنکارا دارای بزرگترین اقتصاد و ارتش منطقه است؛ هرچند کارایی ارتش آن محل مناقشه است. ترکیه نظارهگر هرجومرج موجود در امتداد مرزهای جنوبی، افزایش تنش در قفقاز و منازعه در سرتاسر دریای سیاه است. در میان تمامی این بحرانها، بحران سوریه و پتانسیل افزایش قدرت ایران در منطقه برای ترکیه نگرانکنندهتر است. گفتههای هفته گذشته اردوغان را باید در این چارچوب ارزیابی کرد. باید به یاد داشت اردوغان امیدوار است تا به ترکیه بهعنوان رهبر منطقهای و رهبر جهان سنی نگریسته شود. دگرگونی ترکیه گام مهمی در ظهور توازن منطقهای قدرت خواهد بود که در آن قدرتهای محلی و نه انگلستان و آمریکا نتایج را تعیین خواهند کرد. نقش آمریکا مانند نقش پیشین انگلستان در خاورمیانه است که به طور مستقیم قادر به راهاندازی جنگ در منطقه نیست، اما در راستای توازن قوا به ارایه کمکهای طراحیشده دست میزند. چنین رویکردی را میتوان در یمن و عراق نیز مشاهده کرد؛ این رویکرد بسیار پیچیده است. اما آنچه در این برهه اتفاق میافتد نشاندهنده نسل بعدی پویاییهای جدید منطقهای در خاورمیانه است و در این میان اگر ایرانیها بر تغییر استراتژیهای سیاسی تمرکز کنند، دور جدیدی از توازن قدرت در منطقه ترسیم خواهد شد.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.