آنسوی یک اشتباه
عبدالرحمن نجلرحیم-عصبشناس و عصبپژوه
روزهای آخر سال گذشته، در یادداشت «بوی عید میآید!» وقتی میخواستم بنویسم برای «مارسل پروست» نویسنده معروف فرانسوی، بوی چای زیزفون آغشته به کلوچه مادلین عمهجان، آنچنان خاطرهبرانگیز بود که در حول محور آن، کتاب حجیم و معروف در جستوجوی زمان ازدسترفته را مینویسد، به اشتباه به جای «زیزفون»، نوشتم «افسنطین». چندروز بعد از این اشتباه، هنگام خواندن ترجمه شعری از «ناباکف»، وقتی ناگهان چشمم به این سطر «...و شمیم زیزفون سخت سکرآور...» میافتد، یکباره شرمگین و دستپاچه، احساس داغشدن میکنم و بیاختیار به خودم میگویم: وای! این افسنطین از کجا آمده بود که به جای زیزفون در مغزم نشست. دانستن این که افسنطین از کجا آمده بود، زیاد سخت نبود. چون مدتی قبل که درباره علت حملات مغزی جنونآمیز «وینسنت وانگوگ»، نقاش معروف هلندی در سالهای آخر زندگی کوتاه اما پربارش پیکاوی میکردم، در آنجا به گیاه افسنطین برخوردم که در ساختن نوشیدنی سکرآوری به نام آبسنت به کار میرود که مورد علاقه این نقاش نابغه بود. اما اگر قرار بود خاطره بویایی خاصی در مغزم جا بگیرد و به خاطر سپرده شود، باید زیزفون باشد، نه افسنطین، چون با بوی دمنوش زیزفون آشنا بودم، ولی از بوی افسنطین هیچ خاطرهای در حافظه مقطعی خود نداشتم. آشنایی با بوی زیزفون هم زیاد به حافظه دور مربوط نمیشد. چون حدود یکسال پیش، در جلسه سخنرانی خود درباره اهمیت خاطره بویایی «پروست»، تصمیم گرفتم در هنگام تنفس از حاضران در جلسه با دمنوش زیزفون کیسهای و کلوچه مادلین پذیرایی کنم و آن هنگام بود که اولینبار بو و طعم آن را تجربه کردم. بنابراین بدیهی بهنظر میرسد وقتی از خاطره بویایی میگویم بهطور خودکار مغزم واژه زیزفون را انتخاب کند. اما چرا اینطور نشد. این اشتباه نشان میدهد مغز ما فقط به اتکای اطلاعات حسهایی چون بویایی، خاطره نمیسازد. بلکه هر پیامی از بیرون، وابسته به شرایط هیجانی اجتماعی و ارزشیابی احساسی، پس از عبور از صافیهای مغز برای ماندگاری انتخاب میشود. شاید از کودکی بارها در دیار خود از کنار بوتههای وحشی افسنطین (خاراگوش) یا درخت زیزفون (نمدار) عبور کرده باشم، بدون اینکه توجهم را برانگیخته یا ارزش ماندگاری در حافظه مقطعیام داشته باشند. اما آنچه افسنطین را هنگام یادآوری خاطرات بویایی دوران کودکی بهخاطرم آورد، بوی بهیادمانده از آن نبود، بلکه میبایست به خاطرآورنده هماحساسی عمیق من با رنج «وانگوگ» در دورانی از زندگیاش باشد که همزمان با مصرف بیش از حد افسنطین و آفرینش آثار ماندگار او بود. به این معنا، شاید ظاهرشدن واژه افسنطین در نوشته من نتیجه تداعی رنجی مکرر مملو از تنهایی و خلع تفاهم در دورانی بود که لذت سالانه بو و طعم سمنوی مادر، تحملپذیرش میکرد.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.